Уопсастыба

Ааптар бэйэтэ кинигэ саҕаланыытыгар этэр: «..ааспыт үйэ саҥатыгар олох-дьаһах укулаата, уопсастыбаннай тутул уларыйар, кыһылга-үрүҥҥэ хайдыһан атааннаһыы, былааһы былдьаһыы иэдээннээх кэмнэрэ киэҥник хабыллан көрдөрүллэр. Арамаан үһүс чааһыгар киинтэн ыраах Саха сиригэр саа-сэп тутан утарыта турсуу 1922-1923 сс. сытыырхайбыт быһыыта-майгыта, төрүөттэрэ ойууланар. Номоххо киирбит Киллэм, Төхтүр, Никольскай кыргыһыылара, Каландаришвили этэрээтигэр тоһуур түгэннэрэ уус-уран айымньыга аан маҥнай сиһилии арыллан ааҕааччы болҕомтотун тардыахтара».
Кинигэҕэ ааптар гражданскай сэрии кыттыылаахтарын: кыһыл да, үрүҥ да хамандыырдарын да, саллааттарын да хас хамсаныыларын, саҥаларын олус сиһилии, ааҕааччыга өйдөнөр гына ойуулаан көрдөрөр. Ааҕааччыга анаан кинигэ бүтэһик илиистэригэр хос быһаарыылар (ханнык ааптартан ылыллыбытын ыйан) киирбиттэр. Туһаныллыбыт литературалара кинигэ хас чааһын аайы кэнники страницаларыгар ыйыллыбыттар. Киһи сөҕүөх элбэх ааптардар кинигэлэрин, хаһыаттары, биирдиилээн дьон ахтыыларын, архыып докумуоннарын аахпыта көстөр. Кыһыл, үрүҥ сэриилэрин хамандыырдара, саллааттара да ааттара-суоллара, хантан төрүттээхтэрэ кытары чуолкайдаммыттар. Урукку өттүгэр ханна да соччо ахтыллыбат ааттар элбэхтэрэ сөхтөрөр.
Билиҥҥи кэмҥэ гражданскай сэрии төрүөттэрин арыйыы, кыргыһыы барбыт түгэннэрин кырдьыктаахтык ырытыы үлэтэ күүскэ баран эрэр. Олунньу 27 күнүгэр Майаҕа ыытыллыбыт Мэҥэ Хаҥалас улууһун кыраайы үөрэтээччилэрин К.К.Байкалов олоҕор уонна бойобуой суолугар анаммыт научнай-практическай конференциятын чэрчитинэн, Саха сиригэр гражданскай сэрии тиэмэтигэр элбэх дакылаат ааҕылынна. Дакылааттары улуус краеведтарын түмсүүтэ хомуйан, брошюра бэчээттэппитэ хайҕаллаах.
2020 сыллаахтан ыла, мин Хаптаҕайга тахсан олохсуйбутум. 2011 сылтан саҕалаан 35 кинигэни эрэдээксийэлээн таһаарбыппын истэн олохтоох дьаһалта миигин Хаптаҕай устуоруйатын кэпсиир кинигэни эрэдээксийэлиирбэр дуогабардаспыта. Уонтан тахса нэһилиэк устуоруйатын үчүгэйдик билэр, суруйар дьоҕурдаах олохтоох дьон хамаандатын кытта үлэбитин саҕалаан икки туому таһаарбыппыт. Бастакы туом – нэһилиэк түҥ былыргыта, архыып докумуоннара, үһүйээннэр. Иккис туом – Хаптаҕай ийэ-аҕа уустара олохсуйбут түөлбэлэрин сырдатыы, ийэ-аҕа уустарын төрүччүлэрин оҥоруу. Бу үлэлэргэ барыларыгар дьиҥ иһинэн урут уруккуттан олохтоох краеведтар – В.И.Захаров, В.Е.Орлов оҥорон, суруйан хаалларбыт кинигэлэрэ сүрүн укулаат буолбута. Уонна оттон олохтоох хамаанда билэринэн, көрөрүнэн, күүстээхтик үлэлииринэн туох да чаҕылхай төһүү буоллаҕа. Үһүс туом – историческай кэрчиктэр. Олор истэригэр – Хаптаҕайы хаба ортотунан ааспыт гражданскай сэрии. Бу манна олохтоох Г.С.Самсонов, Г.Е.Орлов оччотооҕу кырдьаҕастартан ылан хаалларбыт ахтыылара туохха да тэҥнэммэт матырыйаал. 2021 сыллаахха гражданскай сэриини хасыһан үөрэппит киһинэн ааҕан, Илья Семеновичтан көмө көрдөөбүппэр, кэтэмэҕэйдээбэккэ, тутатына, элбэх матырыйаалы ыытан үөрдүбүтэ.

"Харыйалаахха буолбут кыргыһыы

1927 с. күһүөрү кыһын конфедералистар өрө туруулара, Павел Семенович Ксенофонтов “Ксенофонтов хамсааһына” диэн буолбута. Биһиги улууспут дьонноро онно эмиэ актыыбынай кыттыыны ылбыттара. Ол курдук, Семен Михайлович Михайлов-Чыамайыкы Уола уонна Боссоойко этэрээттэрэ биирдэ кыһыллар этэрээттэринэн эккирэтиллэн, эрийэ-буруйа куота сылдьаннар, Харыйалаахха Тордуох баай уһаайбатыгар, балаҕаныгар кэлбиттэр. Сынньанан, хонон ааһаары бэлэмнэммиттэр. Киэһэ хараҥарбыт, Сэмэн Мэхээйэлэп таһырдьа тахса сылдьан түргэнник киирбит: «Дьэ нохолоор, арааһа төгүрүллэн иэдэйдибит быһылаах. Билигин биһигини таһырдьа тахсааппытын кытта ытыалыахтара. Бэрт түргэнник тоҕо көтөн, куота охсуоҕуҥ». Боссоой, сүрдээх холку киһи,: «Мин дьиэбэр сылдьыбатаҕым, сынньамматаҕым ыраатта. Онон чэйдээбэккэ эрэ барбаппын. Хайдах эмэ куотар инибит», -- диэн холкутук эппит. Мэхээйэлэп ону истэн баран, көмүлүөк оһох иннигэр бинтиэпкэтин сото, ыраастыы олорбут. Бэстилиэтэ куругар, чугас буоллаҕа. Ол олордохторуна таһырдьаттан биир эдэр бааһынай, нуучча курдук көрүҥнээх киһи өҥөс гынаат, киирэн кэлбит: «Бандьыыттар, хара түөкүттэр, бэриниҥ! Ол-бу буолумаҥ, биһигини эрэйдээмэҥ!», -- диэбит. Мэхээйэлэп истибитэ буола олорон, бэстилиэтин ылан ол киһини түҥнэри ытан түһэрбит. Боссоойдоох чэйдээбиттэрин кэнниттэн, бары сааларын-сэптэрин ылбыттар, оҥостубуттар. Арай Боссоой ынырык баҕайытык хаһыытыы түһэн баран, балаҕан дьиэ муннугун диэкинэн бүтүннүү көҥө анньан кэбиспит. Кыһынын тоҥон турар заваленкалаах балаҕаны көҥө анньан тахсан баран, эмиэ хаһытаабыт. Мэхээйэлэп таһырдьа тахсан нууччалыы хамаанда биэрбит: «По цепи немедленно отойти назад!». Хаарга сыппыт дэлби тоҥмут дьоннор хамандыырдарын истибиттэр. Боссоой тоҕо анньыбыт сиринэн тахсаннар, бары бааһынаны туоруу сырсыбыттар.
Хас даҕаны киһи кэпсээнинэн, ол иһигэр Егоров Иннокентий Алексеевич уонна Чыамайыкы олохтоохторо, бырааттыы Ивановтар кэпсээннэринэн, кэнники Боссоойу кытта Мэхээйэлэп сүүрэн испиттэр. Боссоойу Мэхээйэлэп эппит: «Эн дьоҥҥун кытта куота охсуҥ! Мин кинилэри тохтотуом!», -- диэбит уонна хаарга сыта биэрбит. Кыһыллар ытыалыыллар эбит, кими даҕаны таппатахтар. Ытыалаан, сырсан иһэр дьоннору Мэхээйэлэп обоймата бүтүөр диэри ытар, ботуруона бүттэҕинэ, сарылыы-сарылыы төкүнүйэр эбит. Табылынна быһылаах диэн, хаптайбыт дьон туран эрдэхтэринэ, обойматын ииттинэ охсоот, иккиһин ытыалаан барыларын эмиэ төттөрү хаптатар эбит. Хаста да оннук ытыалаан, дьонноро ырааппыттарын билэн, бэйэтэ эмиэ куоппут. Баҕар омун буолуо, онно «16-17 киһини таптым», -- диэбитэ үһү. Оччолорго кэпсээтэхтэринэ улахан айдаан тахсарын билэн туран, кыһыллар төһө киһилэрин сүтэрбиттэрин кистииллэрэ. 1927-1928 сс. конфедералистары кыйдааһыҥҥа, эккирэтиигэ кыһыллартан бэрт аҕыйах киһи, 1-2 киһи, өлбүтүн курдук кэпсииллэр. Сэрии диэн сэрии буоллаҕа элбэх да киһи өлүөн сөп. Тордуох баай балаҕаныттан конфедералистар оннук куотан тураллар эбит. Хаптаҕай сиригэр хабырыйсыылар буолбуттарын мин билэрим итинник.
Илья Семенович Колосов, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, историк, кыраайыа үөрэтээччи».
Ыыппыт матырыйаалын бэлэмнээтилэр: Хаптаҕай нэһилиэгин КСК специалистара, Мария Слободчикова, кинигэ редакционнай хамыыһыйатын чилиэнэ.
Түөрт чаастаах «Өлбөт үөстэниэҕиҥ» историческай арамааҥҥа Илья Семенович билиитин-көрүүтүн дьоҥҥо үллэстэн, олоххо буолбут түгэннэри сырдатара олус хайҕаллаах. Кини уустуктан толлубакка, урут буолан ааспыты дьаныһан үөрэтэн, ол билиитин дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэригэр, кинигэтин таһаарсыһан көмөлөһөрбүт наадалаах. Арамаан күн сирин көрөрүгэр олохтоох дьаһалта көмөнү оҥоруо диэн эрэнэбин. Ааспыты, буолбуту билэр эрэ киһи, историяны анааран, ырытан инники өттүгэр сыысхалы таһаарыа суоҕа этэ буоллаҕа дии. Этэргэ дылы, уруккуну, буолбуту билэр киһи, инникитэ сырдыга чахчы.

Зинаида Игнатьева, Хаптаҕай.