Уопсастыба

48 эбийиэк сөргүтүлүннэ, 10 000 гектар сир нүөлсүтүлүннэ

Уһун, тымныы кыһыннаах дойдуга хонуу муҥунан хороҕор муостааҕы, сыһыы муҥунан сыспай сиэллээҕи иитэн олорбут өбүгэлэрбит: «Сири оҥордоххо сир буолар», – диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ. Кинилэр сиргэ-уокка, эгэ, ходуһаҕа, бааһынаҕа дуо, олус харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллара, мэлдьи ыраастыы, сэтиэнэх былдьаары гыннаҕына өртүү, куурааннаары гыннаҕына нүөлсүтэ, ууга ыллардаҕына уутун түһэрэ сылдьаллара. Архыып чахчылара этэллэринэн, Иркутскайдааҕы генерал-губернатор Муравьев дьаһалынан уонна биллэн турар, олохтоохтор туруорсууларынан, XIX үйэ иккис аҥаарыгар киин уонна Бүлүү эргин улуустарга ууну түһэрии, күөллэри көһөрөн ходуһа, мэччирэҥ сирдэрин кэҥэтии үлэтэ балачча ыытыллыбыт. Сиртэн үүнээйини ылыы, мелиорация уонна уунан хааччыйыы управлениетын бас билиитигэр 52 гидротиэхиньиичэскэй тутуу (быһыттар, ууну мунньар-тутар сирдэр, ходуһаны нүөлсүтэр уонна куурдар ситимнэр...) бааллар.

– Дьэ бу тутуулартан нэһилиэнньэлээх пууннары уунан хааччыйыы, куурар кутталлаах сирдэри нүөлсүтүү, ууга былдьаммыт сирдэртэн ууну түһэрии үлэлэрэ улахан тутулуктаах, – дэһэллэр мелиоратордар.

Управление быйыл сааскы халаан уутун туһанан, 10 000 гектар иэннээх тыа хаһаайыстыбатын сирин нүөлсүттэ. Биллэрин курдук, ууну халытан нүөлсүтэр бөдөҥ ситимнэр Мэҥэ Хаҥалас, Үөһээ Бүлүү уонна Ньурба улуустарыгар бааллар. Урут хаһыллыбыт хоруулар сылтан сыл оһон, ууну аһарар кыамталара намтыыра, килиимэт сылыйыытыттан быһыттар ис тоҥноро ирэн, онуоха эбии сааскы халаан айгыратан, туруктара мөлтөөн иһэрэ мэлдьэһиллибэт чахчы. Итини учуоттаан, үп-харчы көрүллүүтэ төһө даҕаны уустук буоллар, мелиоратордар эбийиэктэри уонна тыа хаһаайыстыбатын уунан хааччыйар тутуулары сөргүтүүгэ, саҥардыыга улахан болҕомтолорун уураллар. Бэрэсидьиэн Владимир Путин көҕүлээһининэн оҥоһуллубут «Олоххо-дьаһахха аналлаах инфраструктура» диэн национальнай бырайыак туруорар соруктарын толоруу итиэннэ халааны утары дьаһаллар чэрчилэринэн, бу кэнники кэккэ сылларга 48 эбийиэк өрөмүөннэннэ, сөргүтүлүннэ. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин чахчытынан, быйылгы сыллаах үлэ былаана сүрүннээн толоруллан, билигин кэккэ эбийиэктэр өрөмүөннэрэ ситэриллэ сылдьар.

Ньурбаҕа Управление Ньурбатааҕы салаата түөрт ситими көрөн-истэн үлэлэтэр. «Илиҥҥи кытыл» ситимэ Антоновканы уонна Дьиикимдэни, «Чаппанда» ситимэ Чаппанданы уонна Дьаарханы, «Муоһааны» ситимэ Марханы уунан хааччыйаллар. Оттон «Бордоҥ-3» уу ситимэ Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгин ходуһаларын нүөлсүтэр. Бу сирдэртэн былырыын хас гектар ахсыттан ортотунан 19,5 сэнтиниэр үүнүү ылыллыбыта. Салаа сааскы ууну халытан, быйыл 2 980 гектар иэннээх ходуһа сирин нүөлсүттэ. Олорго билигин «Агро» МТС, «Саһарҕа», «Дьулуур» уо.д.а. бааһынай-чааһынай хаһаайыстыбалар оттуу сылдьаллар.

Мэҥэ Хаҥаласка Суола үрэҕи бата олорор нэһилиэктэр өссө холкуос саҕаттан сааскы ууну халытан сирдэрин-уоттарын нүөлсүтэр буоланнар, курааҥҥа улаханнык оҕустарбаттар. Моорукка 1936 сыллаахха тутуллубут мас быһыт 1990-с сыллардаахха тимир-бетон быһытынан солбуллубута. Оттон 1960-с сыллардаахха оҥоһуллубут Хорообут нүөлсүтэр ситимэ 1 600 гектар иэннээх ходуһаны хабар, тимир-бетонунан оҥоһуллубут биэс шлюз-регулятордаах. Бу ситим «Хорообут» ХЭУо ходуһаларын барытын нүөлсүтэр. Даҕатан эттэххэ, бу хаһаайыстыба 900 гектар ходуһалаах, 674 гектар бааһыналаах. Сыллата 1,5 тыһыынча туонна оту оттоон, 200 туонна сиилэһи уган, сүөһүтүн кыстатар аһын-үөлүн хааччынар. Управление илин эҥэр улуустарга салаатын салайааччы Леонид Борисов биһиги былырыын кыһын пресс-туурга сылдьарбытыгар, Хорообут нүөлсүтэр ситимигэр биир шлюз-регулятор хапытаалынайдык өрөмүөннэммитин, иккис шлюз-регулятор сөргүтүллүбүтүн, аны биир шлюз-регуляторга бырайыактыыр-чинчийэр үлэ ыытыллыбытын, ууну быраҕар быһыкка хапытаалынай өрөмүөн саҕаламмытын туһунан кэпсээбитэ. 2004 сыллаахха тутуллан үлэҕэ киллэриллибит «Бэдьимэ-Нал» ситимэ ууну Бэдьимэ таһынааҕы Суола үрэхтэн Нал, Төҥүлү күөллэригэр хачайдаан, Төҥүлү, Тарат уонна Тумул олохтоохторун уунан хааччыйар.

– Тыа сиригэр уу хайдах курдук улахан суолталааҕын туһунан быһаара сатыыр наадата суох. Чуолаан сайын, саамай үүтүгэннээх кэмҥэ, үүтү астыыр-үөлүүр үлэ тиһигэ төрүт тохтотуллуо суохтаах, онон тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорон таһаарар тэрилтэлэргэ быстыбат уунан хааччыллыы тыын суолталаах. Үс нэһилиэк олохтоохторо ситим биир эрэ ый үлэлиирин итэҕэс диибит, бу биир ыйга хачайдаммыт 1 мөлүйүөн кубометр уу биһиэхэ күһүҥҥэ эрэ диэри тиийэр. Онон, ааспыт кураан сылларга күөллэрбит уолан хаалбыттарынан, кыһын эмиэ дэлэччи тиийэрин курдук, ууну икки ыйга хачайдыырга этэбит, – диир «Хоту» кэпэрэтиип бэрэссэдэтэлэ Иван Максимов.

Тааттаҕа тиийэ барар «Өлүөнэ – Туора-Күөл» уу ситимэ улуус хас да нэһилиэгин уунан хааччыйар. Майа сэлиэнньэтин олохтооҕо, бааһынай хаһаайыстыба баһылыга Петр Пивоваров маннык этэр: "Бу ситиминэн Мундулаах күөлгэ уу кутуллар буолан, майалар уунан быстарбаттар. Мин Майаттан чугас, Арҕаа Сэппэй алааһыгар олоробун. 2003 сыллаахха бааһынай хаһаайыстыбатын тэринэрбэр, уу төрүт суоҕа, онтон ити ситим тутуллуоҕуттан сайын аайы уу куттаран, бүтүн күөл үөскээтэ. Билигин хаһаайыстыбабар 50 ынах сүөһүлээхпин, 20 сибиинньэлээхпин уонна кууруссалардаахпын. Мин эрэ буолуом дуо, алаас ыаллара, Майаттан сайылыы тахсааччылар бары мантан ууланан, аһаан-сиэн, оҕуруот олордон, сүөһү-сылгы иитэн олоробут".

Чурапчыга Управление Чурапчытааҕы салаата Одьулуун нэһилиэгэр «Моҕоллой», Кытаанах нэһилиэгэр «Лоскуй» быһыттарын өрөмүөннээтэ. «Моҕоллойго» мелиоратордар буор кутан, быһыты бөҕөргөтөн биэрдилэр. Оттон «Лоскуйга» тимир турбаны уонна ууну өтүппэт бөлүөҥкэни (противофильтрационнай экрааны) уларытан биэрдилэр. Билигин Соловьев нэһилиэгэр, Мырылаҕа «Амалай» быһытын көрө-истэ, сөргүтэ сылдьаллар. 

– Кураан сирдээх-уоттаах нэһилиэктэр олохтоохторо бу быһыттар баар буоланнар, уунан хааччыллан олоробут. Дьэ ити иһин мелиоратордарга махтанабын, сыралаах үлэлэригэр ситиһиилэри баҕарабын, – диир Одьулуун нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Леонид Собакин.

Буорунан кутуллан оҥоһуллубут ууну мунньар-тутар сирдэр сааскы халаантан уонна ардахтан улаханнык эмсэҕэлииллэр. Ол иһин улуус киинин, Чурапчы сэлиэнньэтин, уунан хааччыйар, 8 мөлүйүөн кубометр ууну тутан турар быһыты мелиоратордар мэлдьи көрө-истэ сылдьаллар, ханна, туох айгыраабытын сөргүтэн, өрөмүөннээн биэрэллэр.

Уус Алдаҥҥа управление Мүрүтээҕи салаата 1996 сыллаахха тутуллан үлэҕэ киирбит «Өлүөнэ – Мүрү» уу ситимин көрөн-истэн үлэлэтэр. Бу ситим Бороҕон, Бэрт Ууһун, Хоро, I Хоро уонна Мүрү нэһилиэктэрин хааччыйар. " Үлэлээбитэ номнуо 30 сылын туолбут уу ситимэ биһиэхэ сүҥкэн суолталаах стратегическай эбийиэк буолар. Хас эмит тыһыынчанан киһи олорор саамай кураайы сирдээх-уоттаах биэс нэһилиэк олохтоохторо бу ситим баар буолан, аһыыр уонна туттар уунан быстарбаппыт. Мелиоратордар сайын бу ситиминэн Өлүөнэ өрүстэн биһиги күөллэрбитигэр уу куттараллар, ол төгүрүк сыл устатыгар тиийэр", -- диир Мүрү нэһилиэгин олохтооҕо Захар Ильин. Салаа үлэһиттэрэ билигин Бэрт Ууһун нэһилиэгэр, Сыырдаахха «Кыыс Хаҥа» быһытын өрөмүөннүү сылдьаллар. Онуоха буор туругун уонна күн-дьыл уратытын учуоттааннар, үлэни түһүмэхтэринэн ыыталлар.

Хаартыскаҕа ааптар түһэриитэ.