Өйдөбүл тэрээһиҥҥэ Ил Түмэн дьокутааттара, Бырабыыталыстыба чилиэннэрэ уонна киин куорат салалтата, 14129 байыаннай чаас бэрэстэбиитэллэрэ, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара, ыччаттар кыттыыны ыллылар. Маны сэргэ, тымныыны тымныы диэбэккэ, олохтоохтор, ыалдьыттар кэлбиттэр. Санньыйан, курутуйан туран, бу кыргыhыыга Саха Сириттэн элбэх буойун сырдык тыына быстыбытын тыл этээччилэр аҕыннылар. Ол курдук, олунньу 23 күнэ биһиэхэ, саха дьонугар, Ильмень күөл кырыктаах кыргыһыыларыгар кыттыбыт буойуннарбытын кэриэстиир күммүт. Элбэх саха буойуна бу кыргыһыыга сырдык дууһатын толук уурбута. Кинилэртэн үгүстэрэ Ильмень күөл уонна Лопать өрүс муустарыгар дьоруойдуу охтубуттара, бааһырбыттара. Ити курдук сахалар түмсэн сэриилэспит сирдэрэ суоҕа. Тэрээһин улахан суолталааҕын этэн туран: “Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ сырдык өйдөбүлү тиэрдии хас биирдиибит ытык иэһэ буолар. Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!”, - диэн этилиннэ.
Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев миитин кыттыылаахтарын Ийэ дойдуну көмүскээччилэр күннэринэн эҕэрдэлээн туран, бу күн суолтатын туһунан сырдатта:
-- Бүгүн биһиги Ильмень күөлгэ сырдык тыыннарын толук уурбут 19-с туспа хайыһар биригээдэтин буойуттарын кэриэстиир күммүт. Кинилэр Старай Русса куораты босхолуур сыаллаах, дойдубутун көмүскүүр ытык иэстэрин толоруу кэмигэр өстөөхтөр кырыктаахтык тоһуйан туран ытыыларыгар түбэспиттэрэ. Бу күн, 1943 сыл олунньу 23 күнүгэр Саха Сириттэн төрүттээх уолаттар өстөөхтөн чаҕыйбатахтара, күн устата уоттаах кыргыһыыга киирсибиттэрэ.
Ол күн 300-тэн тахса байыас суорума суолламмыттара. Оттон бааһырбыттары, сураҕа суох сүппүттэри кытары аахтахха, 500-тэн тахса этилэр диэн сорох историктар туоһулууллар.
Бүгүн биһиги биир дойдулаах буойуттарбыт сырдык кэриэстэригэр сүгүрүйэн туран, хос эһэлэрбит, эһэлэрбит дойдубутун көмүскээбит ытык иэстэрин, кинилэр хорсун быһыыларын, тулуурдарын умнубаппыт, саныыбыт.
Ильмень күөлгэ охтубут байыастар сырдык ааттарын үйэтитэр мемориал уопсастыбанньыктар күүстэринэн тутуллубута. 2004 сыллаахха, Улуу Кыайыы 60 сылын көрсөр сылбыт иннинэ, уопсастыбанньыктар Николай Атласов уонна Анатолий Кириллин пааматынньыгы туруорууну ситиспиттэрэ. Мин ол кэмҥэ ыччат бэлиитикэтин министиэристибэтигэр үлэлии сылдьарым, бүддьүөттэн өйөбүлү төһө кыалларынан оҥорбуппут. Ол эрэн, сүрүн ороскуоту дьон-сэргэ хомуйан өйөөбүтэ. Ол кэмтэн, олунньу 23 күнүгэр, Ильменскай уулууссаҕа көрсөн үөрүүлээх быһыыга-майгыга миитин тэрийэр үтүө үгэс олохтоммута.
Бу аҕыйах хонуктааҕыта Ил Түмэн дэлэгээссийэтэ Луганскай норуодунай өрөспүүбүлүкэтиттэн төннөн кэллэ. Биһиги байыастарбытын кытары госпиталларга, тирэх пууннарга көрсөн, кэпсэтэн кэллибит. Кинилэр санаалара 1943 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр кимэн киирсиигэ кыттыбыт саллааттар кэриэтэ бөҕө, кытаанах. Улуу Арассыыйабыт судаарыстыбаннай интэриэстэрин көмүскүүллэр, хара адьарайтан босхолууллар, - диэн эттэ.
Арассыыйа Дьоруойа Александр Колесов миитин кытыылаахтарын эҕэрдэлээтэ: “Төһө да дьыллар-күннэр аастыннар, ол ынырыктаах сэрии кэмнэрин, онно сырдык тыыннарын толук уурбут буойуннары, Улуу Кыайыыны уһансыбыт тыыл үлэһиттэрин, оонньооботох оҕо саастаах оҕолору биһиги умнубаппыт, кинилэринэн киэн туттабыт, хас биирдиилэрин өйдүү-саныы сылдьабыт”, - диэн эттэ.
Ыччат дьыалаларыгар уонна социальнай коммуникацияларга миниистир Петр Шамаев инники кирбиигэ дойдубут интэриэстэрин туруулаһар уолаттарга, кинилэр дьиэ кэргэттэригэр махтанна.
Дьокуускай куорат Дууматын бэрэссэдээтэлэ Альберт Семенов биир дойдулаахтарбыт хорсун быһыылара сыллар хонуктар ааһан да истэхтэринэ өлбөөдүйбэтин эттэ. Аан дойдуга фашизм төбөтүн өндөтөн эрэрин, ону биһиги утарылаһарбытын, историяны таҥнары суруйууну бопсорбутун эттэ.
Галина МАТВЕЕВА
Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
