Уопсастыба

Ил Дархан Айсен Николаев нуучча уонна омук тылларыттан киирбит тиэрминнэри сахалыы тылбаастаан, саҥа тиэрминнэри булан дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕатар сорук туруорбута. Икки сыл аннараа өттүгэр СӨ Бырабыыталыстыбатын иһинэн саха тылын тиэрминнэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи хамыыһыйата тэриллибитэ. Хамыыһыйаны СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников салайар. Тиэрмин хамыыһыйатыгар билим үлэһиттэрэ, суруналыыстар, уопсастыбанньыктар, араас эйгэ үлэһиттэрэ киирэллэр.

Хамыыһыйа быйылгы үлэтин, «Манчаары оонньуулара» ыытыллалларынан сибээстээн, успуорт тиэрминнэригэр туһаайбыт. Маныаха, хамыыһыйа чилиэнэ Владислав Петрович Коротов көҕүлээн, бигэргитиллибит тиэрминнэри көрүүгэ-истиигэ таһаарда.

Тиэрмин хамыыһыйатынан бигэргитиллибит күрэс сахалыы тиэрминнэрин нууччалыы-сахалыы тылдьытыгар 200-тэн тахса тыл киирбит. Тылдьыт тиэрминнэри биир сүрүннээхтик уонна сөптөөхтүк туһанарга ананар, итиэннэ суруналыыстарга көмө матырыйаал быһыытынан бэрилиннэ.

Дириҥэтэн, ис хоһоонун сахатытан...

Сергей Местников билиһиннэрбитинэн, Тиэрмин хамыыһыйата төрөөбүт тылы сайыннарар уонна кэҥэтэр сыаллаах үлэлиир. Икки сыл устата балачча мунньаҕы ыытаннар үгүс тылы ырыппыттар:

-- Тыллары тылбаастыырга, саҥа тиэрминнэри буларга элбэх ыарахаттар бааллар. Ол гынан баран, төһө кыалларынан үөрэтэн, ырытан, тылбаастаан таһаарыахтаахпыт. Үлэбитин көдьүүстээхтик саҕалаатыбыт. Хас да тылы бигэргэттибит уонна көрүүгэ-истиигэ таһаардыбыт. Сорох тыллар дьон өйүгэр-санаатыгар, тылыгар-өһүгэр киирэн туттуллар буолан эрэллэр. Ол курдук, «уһуйаан», «угуйук», «ойуулук», «торум» о.д.а. тыллары дьон ылынна. Биһиги онтон олус үөрэбит.

Манчаары оонньууларын кэнсиэпсийэтин быйыл дириҥэтэн, ис хоһоонун сахатытан биэрдибит. Тоҕо диэтэххэ, Манчаары оонньуулара төрүт көрүҥмүт буолар. Бу норуоппут култуурунай баайа, өбүгэлэртэн илдьэ кэлбит үйэлээх баайбыт. Ону биһиги илдьэ сылдьар уонна үүнэр көлүөнэҕэ тиэрдэр ытык иэстээхпит. Манан даҕатан, Манчаары оонньууларын аата сахалыы тылбаастанан уларыйда. Өскөтүн урут «Манчаары оонньууларыгар национальнай көрүҥнэргэ спартакиада» диэн эбит буоллаҕына, билигин «Күрэс төрүт көрүҥнэригэр «Манчаары оонньуулара» диэн ааттанна. Көрөргүт курдук, манна киирии тыл суох, төрүт бэйэбит тылбытынан саҥарабыт.

Тылдьыкка үгүс мөккүөр, үөрэтии кэнниттэн бигэргэммит эрэ тыллар киирдилэр. Холобура, «волонтер» диэн тылы «үтүө көмөһүт» диэн тылбаастаатыбыт. Оҕолорбут «үтүө көмөһүт» диэн кэннигэр суруктаах таҥастаахтар. Кинилэр бэйэлэрин «үтүө көмөһүттэрбит» дэнэн тутта-хапта, үлэлии-хамныы сылдьаллар. Бу биир тыл олоххо киириитин холобурунан буолар.

Сергей Васильевич тылдьыкка киирбит тыллары киэҥ эйгэҕэ таһаарыыга, туттууга иһитиннэрэр-биллэрэр тэрилтэлэр, суруналыыстар, күрэс комментатордара, судьуйалара, блогердар күүс-көмө буолалларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ:

-- Тыллар олоххо киирэллэригэр эһиги сүҥкэн оруоллааххыт. Эһиги бу тыллары ылыннаххытына, киэҥ эйгэҕэ, тэлэбидиэнньэттэн, араадьыйаттан, хаһыаттан саҕалаан куйаар ситимигэр тиийэ, таһаардаххытына дьон туттан барыаҕа. Онуоха, бу Манчаары оонньуулара улахан суолталаахтар. Сэттэ күн устата эһиги тылдьыкка киирбит тиэрминнэри тутуннаххытына, бу кэнниттэн буолар күрэхтэһиилэргэ, чөмпүйүнээттэргэ, турнирдарга күрэс сахалыы тиэрминнэрэ туһаныллыахтара, – диэн сэминээр кыттыылаахтарыгар туһаайан эттэ.

Өрөбөлүүссүйэҕэ тэҥнээх хамсааһын

Өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр успуорт суруналыыһа Владислав Коротов саҥа тиэрминнэри маассабайдык киллэрии өрөбөлүүссүйэҕэ тэҥнээх хамсааһынынан буолуохтааҕын, итиэннэ бу хамсааһын күрэс эйгэтиттэн саҕаламмыта ураты суолталааҕын бэлиэтээтэ:

-- Быйыл Арассыыйа Дьоруойа Андрей Григорьев-Тута Тыва сенаторын кытта кэпсэппит уһуллуута социальнай ситимнэргэ тарҕаммыта. Онно кини: «Үс саха уола кэпсэтэрбитин аттыбытыгар олорор биир тыва киһитэ барытын өйдүүр. Онтон үс тыва уолаттара кэпсэтэллэрин, мин биир да тылларын кыайан өйдөөбөппүн», – диэбитэ. Бу тугуй?! Тыва дьоно бэйэлэрин төрүт тылларынан саҥараллар, онтон биһиги сахалыы саҥарабыт диибит эрээри, дьиҥэр нууччалыы саҥарабыт. Ол курдук, тылбыт 70-80 %-на нууччаттан киирбит тыллартан турар. Киирии тылы кыратык уларытан, сахатыттыбыт диэн саҥарабыт. Итинник бардаҕына, бу элэктириэннэй сириэстибэлэр кэмнэригэр, сахабыт тыла сүтэр кутталлаах. Ол иһин, тылбыт хайа эрэ өттүн быыһыыр туһугар Тиэрмин хамыыһыйата тыллары сахалыы тылбаастыы, саҥа тыллары толкуйдуу сатыыр. Маны норуокка тарҕатыыга, дьон өйүгэр-санаатыгар киллэриигэ суруналыыстар, суруйааччылар улахан оруоллаахпыт. Биһиги хайдах саҥарарбытын дьон ылынан иһиэҕэ. Холобура, саҥа тыллары ыччаттар олус түргэнник ылыналлар, онтон саастаах дьон да, бэйэбит кэллиэгэлэрбит да ортолоругар, саҥара, суруйа үөрэммиттэрин быһыытынан, утарсааччылар бааллар. Хамыыһыйаҕа ким туох этиилээҕин, санаалааҕын тиэрдиэн сөп. Маныаха, тустуу тириэньэрэ Николай Константинов 500-тэн тахса күрэс тиэрминин тылбаастаан киллэрбитэ. Бу тыллар үөрэтиллэллэр, ырытыллаллар.

Инникилээх буолуохпут

Манчаары Баһылай аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи успуорт төрүт көрүҥнэрин киинин дириэктэрэ, норуот дьокутаата Геннадий Васильев күрэс тиэрминнэрин оҥоруу былырыыҥҥыттан хайдах саҕаламмытын билиһиннэрдэ:

-- Хомойуох иһин, күрэхтэһиибит сценарийын сахалыы да суруйарбыт уустугурбут эбит. Биһиги бары сахалыы саҥарар курдукпут эрээри, сурукка тиһээри гыннахха ыарырҕатабыт. Онон тиэрминнэргэ үлэлэһэрбитигэр Модун киинигэр суруналыыстары кытта элбэхтэ көрүстүбүт, үгүс санааны үллэһиннибит. Ырыппыт тылларбытын Тиэрмин хамыыһыйатыгар дьүүллэһэн, учуонайдары кытта ырытыһан, үлэлэһэн бигэргэттибит. Киһи саҥа тылы элбэхтэ тутуннаҕына ылынар эбит уонна бу тыл барсар-барсыбат диэн өйдүүр буолар. Бүгүҥҥү сэминээргэ «Кэскил» хаһыат эдэр кэрэспэдьиэннэрэ кытталларыттан киһи үөрэр. Кэнчээри сырдатааччыларбыт бу эйгэҕэ үлэлээн бардахтарына биһиги инникилээх буолабыт.

Үлэ салҕанар

СӨ физическэй култуураҕа уонна успуорка миниистирэ Леонид Спиридонов суруналыыстарга күрэс төрүт көрүҥнэрин сырдатар үлэлэрин иһин махтанна уонна манныгы эттэ: 

-- Күрэс эйгэтигэр сахалыы тиэрминнэри киллэрэр туһунан аан бастаан Павел Ксенофонтов-Ойуур Байбал, онтон Сергей Местников этии киллэрбиттэрэ, ол кэннэ бу хайысхаҕа күүстээх үлэ ыытыллар. Тылдьыкка үксүн биллэр, туттуллар тыллар киирбиттэр, ону сэргэ саҥа тыллар бааллар. Күрэс сахалыы тиэрминнэрэ биһиги омук быһыытынан билиниибитин күүһүрдэр. Маныаха, тылдьыкка эбии тыллар киириэхтэрэ. Тыллары имитэн, ырытан салгыы үлэлиибит, түмүккэ улахан тылдьыт тахсарыгар эрэллээхпин.

х х х

Таатта улууһун баһылыга Айаал Бурцев тылдьыкка киирбит тиэрминнэр иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэҕэ иһиллэн, суруллан тарҕаннахтарына киһи тылын-өһүн көннөрүнэн, төрөөбүт төрүт тылынан сайа саҥарар буолуо диэн эрэлин иһитиннэрбитигэр толору кыттыһан тураммын, Ийэ тылбыт үүнэр-сайдар кэскилин түстүөҕүҥ диэн ыҥырабын.

Антонина НЕУСТРОЕВА

Хаартыскалар ааптар түһэриитигэр уонна ms14.ru