Уопсастыба

Кыракый көмөлөһөөччүлэр
– Мин Костя үһүс кылааһы бүтэрдим, быраатым Кирилл иккиһи бүтэрдэ, балтым Кыдаана сааһа биэс, – диэн улаханнара бэрт минньигэстик сыыйан саҥаран, билсиһиннэрдэ.
Кирилл сахалыы бытааннык да саҥардар, санаатын киһи өйдүүр гына этэргэ кыһанар эбит. Оттон балтылара кыысчаан кыбыстан, бастаан саҥарбата, ол эрээри, бодоруһа түһэн баран, кини эмиэ сахалыы билэрин иһитиннэрэн, аҕыйахта тыл кыбытта. Кинилэр сыыһа саҥардахтарына, дьиэлээх хаһаайка тута көннөрөр.
– Өссө сиэххин баҕарар буоллаххына, тахсаҥҥын аҕал ээ, – диэбитигэр, Костя таһырдьа сүүрэ турда, өр өтөр буолбата, сотору икки сымыыты тутан киирэн, хобордооххо буһара оҕуста.
Надежда Николаевна бу оҕолорго: «Мин суохпар да сахалыы кэпсэтиэхтээххит. Антах дьиэҕитигэр, оскуолаҕа, доҕотторгутун кытта эмиэ, оччоҕуна эрэ төрөөбүт тылгытын умнуоххут суоҕа. Эбии дьарыктаммакка, умнан кэбистэххитинэ, эһиил сайын дьоҥҥут эһигини манна ыытыахтара суоҕа», – диэбитигэр, бу барахсаттар: «Манна кэлиэхпитин баҕарабыт, тылбытын умнубакка кыһаллыахпыт», – дэспиттэр.
Иһиттэрин бары саба түһэн хомуйдулар, хаһаайка сууйар, оҕолор сотоллор. Туох ханна уурулларын билэллэр. Олус астынан тутталлар. Ороннорун, дьиэни-уоту хомуйан, аһаан, хаһаайка да суоҕуна, бэйэлэрэ бэркэ олороллорун киирэ-тахса биллим.
Бөһүөлэк бүтэр уһугар олорор буоламмыт, кэлээттэрин кытта уолаттарга бэлисипиэт атыылаһан биэрбиттэр. Онон, тэйиччи маҕаһыыҥҥа баран кэлэллэр, куйаас күҥҥэ күөлгэ киирэн сөтүөлүүллэр. Кыра кыыс биирдэ да кыҥкыйдаабатын сөхтүм. Убайдарын кэннилэриттэн саппай уопсан, кинилэр тугу гыналлар да, үтүктэн иһэр. Түөрт хоруолук уонна уонча куурусса баарын көрөллөр-истэллэр, аһаталлар. Онон суотабай төлөпүөнү көрөр да сололоро суох.
Мин тиэргэним отун хотуурунан оҕустаран баран, хомуйан ылар киһи көстүбэтин туһунан кэпсээбиппэр, убай киһи Костя:
– Миигин таай үөрэппитэ, биһиги хомуйуохпут. Хоруолуктарбыт сииллэригэр от наада, – диэтэ үөрбүттүү.
Кыралар эмиэ сэргэхсийдилэр. Инньэ гынан, дьээбэҕэ кыраабыл туттартаан баран, оту хайдах харбыыры көрдөрөн биэрдим. Убайдара алларааттан утары кэлиэм диэн, биир улахан субуу аҥаарын кырдьык, ып-ыраастык хомуйан оҥордо. Кыыдаана начаас сылайда, онуоха эбии күммүт даҕаны олус куйааран биэрдэ, ол иһин киэһэлик сөрүүҥҥэ тахсан, салгыы үлэлииргэ сүбэлэстибит.
Сарсыныгар оппун аймаҕым Гаврил кэлэн хомуйан, бугуллаан кэбистэ. Мин дьонноро барбыттара диэн, эбиэккэ оҕолору ыҥыртаатым. Кирилл ото суох хаалаары гынныбыт диэбит эбит. "Биһиги итинтэн хоруолуктарга ылабыт дуо?" – диэн ыйытта. Онон Гаврил биир бугулу кинилэргэ биэрдэ. Кини бэйэтин сиэннэрэ сахалыы ыраастык саҥараллар. Онон манна бастаан кэлэллэригэр сахалыы сатаан саҥарбат оҕолор нууччалаабат буола сатыылларын көрөн-истэн үөрдэ, хайҕаата. Кыра сиэнэ батыһан кэлбитин, кини үлэлиир кэмигэр Костялаах аралдьытан оонньоттулар. Ол сылдьан, олбуорга мин тутуурдаахпын көрдөллөр эрэ: «Көмөлөһөбүт дуо?» – дэспитинэн сырсан кэлэллэр. Онуоха сөптөөх иитиини, аламаҕай сыһыаны ити саастарыгар оҕолорго иҥэриэххэ сөп эбит диэн түмүккэ кэллим.

Кытаанах ирдэбил
Бу оҕолор кимнээхтэрий? Хантан кэлбиттэрий? Иннокентий Сторожев Бүлүү куоратыгар олорор чугас аймахтарын оҕолоро сахалыы төрүт саҥарбаттарын, гаджет эрэ тута сылдьар буолбуттарын бэркэ долгуйа, аймана истибит. Итиэннэ кинилэргэ:
– Оҕолоргутун манна ыытыҥ, сахалыы саҥарда үөрэтиэхпит, – диэн илдьиттээбит.
Дьэ ол иһин Костя, Кирилл уонна Кыдаана кинилэргэ кэлэн сайылаабыттар. Кэлээттэрин кытары, таайдара сахалыы эрэ саҥарар кытаанах ирдэбили туруорбут. "Оҕолор, эһиги төрөөбүт тылгытын билбэт буоллаххытына, кыра сааскытыттан саҥара үөрэммэтэххитинэ, кэлин бэйэҕит оҕолоргут эмиэ саҥарыахтара суоҕа, оттон сиэннэргит олох да истибэтэх тыллара буолуоҕа. Оччоҕо сахалар эстэбит. Бэйэтин тылын билбэт киһини атын омуктар атаҕастыахтара, ыраах үөрэххэ биитэр аармыйаҕа бардаххытына, сахалыы билээччилэр туоратыахтара", – диэн быһааран биэрбит.
Ити курдук кэпсэтии Сторожевтар дьиэлэригэр үгэскэ кубулуйбут. Ол түмүгэр, оҕолор сахалыы саҥара-иҥэрэ сатыыр буолбуттар, элбэх тылы билбиттэр, үлэҕэ да балачча үөрэммиттэр. Костя гаас оһоҕу холбоон, судургу аһы астыыр буолбут.
Иннокентий Дмитриевич бииргэ төрөөбүт бырааттарын түмэн, сылгы хаһаайыстыбатын тутан олорор. Сүөһүлэрин-сылгыларын кыстатар отун хааччыйар туһугар, билигин күн солото суох сылдьар. Куораттан кэлэн тыраахтарынан от оҕустарар быраата Дмитрий Дмитрьевиһы уонна 14 саастаах сиэнэ Толяны кытары сарсыарда эрдэ туран ходуһаҕа киирэллэр, киэһэ хойут тахсаллар. Толя улахан кыыстарын үс оҕотуттан улаханнара. Хаҥалас улууһун Өктөмүттэн кэлэн, эһэтигэр оттоспута ыраатта, мин хараҕым ортотугар улаатта. Үлэҕэ эриллэн дараҕар сарыннаммыт, уһаабыт, улахан киһилии кэпсэтэр, быһаарсар. Дьиэ кэргэн кыһыҥҥы этин-аһын хааччыйар тутаах үлэһит. Иннокентий Дмитриевич икки быраатын уолаттара уочаратынан кэлэннэр, эмиэ көмөлөһөн бараллар. Курааннаан, от үүммэтэх дьылыгар ыраах үрэх сирдэргэ көһөн оттооччулар. Онно оҕолор үөрэ-көтө барсааччылар.
Оҕолор кыра саастарыттан тыа сирин үлэтигэр-хамнаһыгар үөрэнэллэрэ, ас-таҥас хайдах кэлэрин билэллэрэ олус наада уонна инники олохторугар тирэх буолар.

Дьиэ иһиттэн саҕалыахха
Сахалыы билбэт оҕону ийэ тылыгар хайдах үөрэтэр көдьүүстээҕин туһунан ыйыппыппар, Надежда Николаевна бу курдук хоруйдаата:
– Костялаахха биирдэ маннык эппитим: «Дьоннор биһигини истибэттэр диэтигит да, эһиги сахалыы саҥараргытын ыарырҕатаҥҥыт, саллаҥҥыт, чэпчэкилии нууччалыы кэпсэтэн бараҕыт. Ол кэнниттэн хайдах сахалыы билиэххитий, саҥара үөрэниэххитий? Мин манна биир эрэ сайын үөрэтэ сатыырым таах халтайга эбит, онон аны дьарыктаабаппын». Дьэ онуоха оҕолорум: «Үөрэниэхпитин баҕарабыт», -- диэн көрдөһөн, айманан турбуттара. Онтон ыла ким эмит алҕас нууччалаатаҕына, сүүскэ тыксар буолбуттара. Билигин син саҥарар буоллулар, наадаларын этэллэр. Сахалыы дорҕооннорго уонна диптуоннарга балачча быһаарсаллар. Дойдуларыгар тиийэн, салгыы дьарыктанан истэхтэринэ, сайдыахтара.
Бэйэбит оҕолорбутун үһүөннэрин Дьокуускайга олорон, иитэн, ыал оҥортообуппут. Бастаан уһуйааннара, онтон оскуолалара нууччалыы буолан, төрөөбүт тылларыттан букатын тэйииһилэр диэн, аҕабыт хара ааныттан: «Атын сиргэ хайдах баҕараргытынан кэпсэтиҥ-ипсэтиҥ, оттон дьиэҕитигэр сахалыы эрэ саҥарыахтааххыт!» – диэн кытаанах ирдэбили туруорбута. Инньэ гынан, оҕолорбут сахалыы кэпсэтэн улааппыттара, билигин бэйэлэрин оҕолорун эмиэ оннук иитэннэр, сиэннэрбит бары сахалыы саҥараллар. Биһиэхэ уочаратынан кэлэн, хонон-өрөөн барааччылар.
Аныгы оҕо төрөөбүт тылыттан тэйиитэ, хомойуох иһин, элбэх ыалга баар кыһалҕа. Бэл, тыа сиригэр. Мин бииргэ төрөөбүттэрим оҕолоро, сиэннэрэ нууччалыы эрэ саҥараллар, арай, биһиги эрэ оҕолорбут төрөөбүт тылларын билэллэр. Тулуна оскуолатыгар үрдүкү кылаас үөрэнээччилэрэ сахалыы кэпсэтэр буоллахтарына, алын кылаастар нууччалыы чубугураһаллар.
Сахалыы билэр оҕолору өрө тутан, холобур оҥостуохха наада. Ону таһынан, төрөппүттэр уонна эбэлэр-эһэлэр оҕолор оскуолаттан кэллилэр да, кинилэр дьиэлэригэр сахалыы саҥаралларын ирдиэхтэрин, «Төрөөбүт тылбыт – биһиги баайбыт буолар», -- диэн өйдөбүлү кыра эрдэхтэриттэн иҥэриэхтэрин наада.
Түмүк оннугар
Тыа сирин үлэһит ыала бүтэн биэрбэт күннээҕи түбүгүн быыһыгар аймах оҕолоругар төрөөбүт тылы иҥэрэ, кинилэри үлэҕэ сыһыара олороро атыттарга үтүө холобур буолуохтун.

Мария СЕРГЕЕВА, бэчээт бэтэрээнэ.
Хаартыска: ааптар түһэриитэ.