Уопсастыба

Хос сиэннэрэ буллулар
Чурапчы сэлиэнньэтин олохтооҕо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин аптатырааныспарын Бочуоттаах үлэһитэ, үлэ бэтэрээнэ Дмитрий Захаровка быйылгы саас дьоһуннаахай үөрүүнү тосхойдо. Кини аҕата, Төлөй нэһилиэгиттэн төрүттээх Еремей Дмитриевич Захаров (Улахан Дьэримиэй) Дьоппуон милитаристарын утары сэриигэ саа-саадах тутан кыттыбытын, уһулуччу хорсун быһыыны көрдөрөн, «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын туоһулуур докумуоннар көстүбүттэр! Ону кини игирэ сиэннэрэ, кыыһын Вера оҕолоро Дмитрий уонна Иннокентий Скрябиннар быйыл саас, ыам ыйыгар, булбуттар. Ол туһунан Дмитрий Еремеевич маннык сэһэргээтэ:

-- Сиэннэрим иккиэн устуоруктар, Дима М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай үнүбэрсиэт устуоруйаҕа бакылтыатын магистратуратын быйыл «кыһыл» дипломунан бүтэрдэ. Билигин үөрэммит бакылтыатыгар бастакы категориялаах лабараанынан ылыллан, үлэлээн эрэр. Оттон Кеша бу бакылтыат магистратуратыгар үөрэнэ сылдьар. Идэлэрин олус сөбүлүүллэр, Национальнай архыыпка мэлдьи сылдьаллар, ону таһынан интэриниэтинэн араас архыыптары хасыһаллар. Кинилэр эбэлэрэ, аҕаларын ийэтэ, Екатерина Прокопьевна Скрябина нэһилиэгин ааспыт олоҕун, дьонун-сэргэтин үөрэтэн, эмиэ архыыбы хасыһар, кинигэ бэлэмниир. Уолаттар онно көмөлөһөн, хас да кинигэни таһаарыстылар.

Мин өссө сүүрбэччэ сыллааҕыта төрүччүбүн билээри Национальнай архыыпка хаста да сылдьан, Төлөй нэһилиэгин ханнык алааһыгар кимнээх олорбуттарын туһунан чахчылары син булан турабын. Оттон аҕам сэриигэ сылдьыбытын-сылдьыбатаҕын туһунан чопчу билбэт уонна тирэнэр докумуонум суох буолан тугу да кыайан хаһыспатаҕым. Бу сыллар тухары аҕабын наар үлэ фронугар сылдьыбыта дииллэрэ, нэһилиэк кинигэтигэр эмиэ оннук киллэриллибитэ. Даарым, аармыйаҕа бииргэ сылдьыбыт киһитэ Шестаков сэрии бэтэрээнэ буолбут этэ, онтон сиэттэрэн, араас санаа үүйэ-хаайа тутара да, бэйэбит улууспут архыыбыттан уонна байаҥкамаатыттан туох да көстүбэтэҕэ, оттон улахан архыыптары хасыһар кыах оччолорго суоҕа.

Ону аныгы сайдыылаах ыччаттар, сиэннэрим, интэриниэтинэн хасыһан, Оборуона министиэристибэтин Киин архыыбыттан булан ылан үөртүлэр, долгуттулар. Онтон көстүбүт докумуон этэринэн, аҕам 57-с Кыһыл Знамялаах стрелковай дивизия 80-с мотострелковай полкатын байыаһа эбит, Улахан Хинганы туоруур кыырыктаах кыргыһыыга уонна Манчжурияны босхолооһуҥҥа хорсуннук сэриилэспит. Полк хамандыыра 1945 сыл балаҕан ыйын 12 күнүнээҕи бирикээһинэн, «Хорсунун иһин» мэтээлгэ түһэрбит, ону «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээлинэн наҕараадалаабыттар. Аата-суола, төрөөбүт сирэ чуолкай суруллубут, арай төрөөбүт сылын «1924» диэбиттэр (аҕам 1921 сыллаах төрүөх) уонна аармыйаҕа ыҥырыллыбыт сирин «Новайский РВК» диэбиттэр, кини Кэбээйиттэн аармыйаҕа барбыта, «Кобяй» диэни нуучча суруксута «Новай» курдук истэн, биитэр «К»-ны «Н» курдук көрөн, оннук суруйбут диэн сэрэйиэххэ сөп. «Суруллубут – суоруллубат» диэн дьэ, чахчы этэр эбиттэр. Кэмэ кэлэн, эдэр устуоруктар хос эһэлэрин докумуонун буллулар, кырдьыгын таһаардылар!
Аҕам сэриигэ сылдьыбытын, өссө бойобуой наҕараадалааҕын туһунан төрүт тугу да кэпсээбэт уонна туох эмит докумуоннааҕын даҕаны көрдөрбөт этэ. Төрүт саҥата-иҥэтэ суох киһи этэ, сатахха, оччолорго илиҥҥи фроҥҥа сылдьыбыттар өрө тутуллубат кэмнэрэ этэ. Ийэм барахсан өссө саҥата суох киһи буоллаҕа, сэрии огдооботун быһыытынан туох даҕаны чэпчэтиинэн туһанаахтаабатаҕа.
/Арассыыйа Федерациятын Оборуонатын министиэристибэтин Киин архыыба (ЦАМО РФ) – дойду биир саамай бөдөҥ архыыба. Манна 20 244 243 дьыала, 60 477 024 байыаннай-медицинскэй докумуон, ол иһигэр, Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы 10 951 948 докумуон хараллан турар/.

Төрөппүттэрбит тустарынан
-- Саас-сааһынан сэһэргээтэххэ, маннык. Кини 1921 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Бэспиирэ Миитэрэй диэн төрүт-уус Төлөй олохтооҕо. Мария Николаевна Пермякова диэн кыыһы кэргэн ылан, ыаллыы Мугудай нэһилиэгин Бокума сайылыгыттан Күөчүкэй алааска сүгүннэрэн аҕалбыт. Даҕатан эттэххэ, 2017 сыллаахха «Бичик» кинигэ кыһатыгар тахсыбыт Төлөй нэһилиэгин туһунан кинигэҕэ суруллубутунан, эбэм Маайа ийэтэ Айыыһа Баишева Дьабыыл нэһилиэгиттэн төрүттээх, саха биир чулуу киһитэ, тыл үөрэхтээҕэ Гавриил Васильевич Баишев (Алтан Сарын) аҕатын кытары бииргэ төрөөбүт эбит.
Эбэлээх эһэм элбэх оҕоломмуттарыттан икки уол ордубут: аҕам Улахан Дьэримиэй уонна быраата Кыра Дьэримиэй. 1942 сыл күһүнүгэр Чурапчыттан 41 холкуос фронт туһатыгар балыктыы диэн хоту үс оройуоҥҥа – Кэбээйигэ, Эдьигээҥҥэ уонна Булуҥҥа көһөрүллүбүттэрэ. Биһиги дьоммут, Калинин аатынан холкуос чилиэннэрэ, Кэбээйи Тыайатыгар тиийбиттэр, аҕам быраатын кытары балыкка сылдьыбыт. Аҕалара Бэспиирэ Миитэрэй 1943 сыллаахха тохсунньуга өлбүт. Ити сыл сайыныгар Кэбээйигэ тиийбит Чурапчы дьонуттан элбэх киһи аармыйаҕа барар бэбиэскэ туппут, дьиҥинэн, Көһөрүллүүгэ барбыттар аармыйаҕа ыҥырыллыбаттар диэн балаһыанньа баар эбит да, олохтоох байаҥкамаат ону тутуспатах. Сэриигэ барааччылар Луҥха үрэх төрдүттэн, Таас Тумустан, борохуотунан айаннаабыттар. Ыҥырыллыбыт дьон ортотугар Улахан Дьэримиэй эмиэ баар эбит.

Ол тиийэн аҕабыт үлэҕэ буолбакка, байыаннай чааска сулууспалаабытын, сэриилэспитин туһунан туоһулуур докумуон ити саҥа көһүннэ. Сэрии бүппүтүн кэнниттэн, аҕабыт билиэннэй дьоппуон саллааттарын харабыллааһыҥҥа сылдьыбыт. Аармыйаттан 1946 сыллаахха эргиллэн кэлэн, үлэ үөһүгэр түспүтэ. Хоптоҕо Дириҥиттэн ийэбитин Вера Иннокентьевна Старостинаны сүгүннэрэн аҕалан, ыал буолбута. Сайынын Оҕус баһыгар, кыһынын Муостаҕа олорон, аҕам саас бурдук ыһыытыгар, сайын окко, кыһынын ынах сүөһү пиэрмэтигэр оту тиэйиигэ уонна мас кэрдиитигэр үлэлээбитэ, оттон ийэм пиэрмэҕэ ыанньыксыттаабыта. Бииргэ төрөөбүт сэттиэбит: түөрт уол, үс кыыс.
Кэлин аҕам улаханнык ыалдьан, Дьокуускайга эпэрээссийэҕэ киирэн, өр эмтэнэн тахсыбыта. Онтон эмтээх-томтоох сиргэ чугаһыахха диэн, улуус киинигэр Чурапчыга көһөн киирбиппит.
Сэлиэнньэ соҕуруу баһыгар, Мурун Тыымпыйа томторугар, дьиэ-уот туттан олохсуйбуппут. Аҕабыт хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа, дьиэ тэрилин оҥорор промкэмбинээккэ уонна лесопууҥҥа үлэлээбитэ. Син олорбохтуох киһи, оһолго түбэһэн, 1976 сыллаахха хомолтолоохтук өлбүтэ. Оччолорго мин Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын мэхэньисээссийэтин тиэхинькуумун бүтэрэн, Өлүөхүмэттэн кыыс сүгүннэрэн аҕалан, «Сельхозтиэхиньикэ» холбоһукка мэхээнньигинэн үлэлии сылдьарым. Бырааттарым-балтыларым оскуолаҕа үөрэнэллэрэ. Ийэбит Вера Иннокентьевна промкэмбинээккэ үтүө суобастаахтык үлэлээн, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта. Сиэттэрин, хос сиэттэрин көрсүбүтэ. 80 сааһыгар, 2006 сыллаахха кыһын олохтон барбыта.

*
Хоту Көһөрүллүү алдьархайын билбит, илиҥҥи сэриигэ кыттыбыт, бойобуой мэтээлинэн наҕараадаламмыт, төрөөбүт-үөскээбит дойдута сайдарын туһугар күүһүн, доруобуйатын харыстаабакка үлэлээбит-хамсаабыт саха сэмэй буойунун, Еремей Дмитриевич Захаров, аатын оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ сиэрдээхтик киэн тутта ааттыыллар.

Хаартыскалары Наталья ЗАХАРОВА ыытта.