Уопсастыба

Хамсааһын тахсан эрэр
Ат үрдүттэн оҕунан ытыы федерацията тэриллибитэ сыл кэриҥэ буолла. Федерация бэрэсидьиэнинэн «Мин Сахам Сирэ -- XXI үйэҕэ» үтүө дьыала хамсааһын салайааччыта Алексей Петров талыллан, матырыйаалынай көмөнү, өйөбүлү оҥорууга сүрүн бурҕалдьыны сүгэр. Бу кылгас кэм иһигэр атынан сүүрдэн иһэн оҕунан ытыыга «Манчаары Ооньууларыгар» уонна федерация Кубогар күрэхтэһиилэр буоллулар. Ону таһынан, Монголияҕа «Азия Оонньууларыгар» Саха Сирин хамаандата кытынна. Амматтан Гаврил Александров боруонса мэтээлгэ тигистэ. Хамсааһын тахсан эрэр. Даҕатан эттэххэ, Арассыыйа үрдүнэн аҕыс эрэгийиэҥҥэ ат үрдүттэн оҕунан ытыы федерациялара бааллар.
Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, Ил Дархан иһинэн тэриллэн үлэлиир Олоҥхо национальнай тэрийэр кэмитиэтин салайааччы Александр Жирков тэрийэн ыыппыт мунньаҕар ат үрдүттэн оҕунан ытыы тула киэҥ кэпсэтии таҕыста. Санатан эттэхэ, Александр Николаевич саха төрүт култууратын, тылын-өһүн, үгэстэрин сөргүтүүгэ күүскэ дьарыктанар. 2005 с. Олоҥхону аан дойду шедеврынан билиниигэ күүскэ үлэлэспитэ, Олоҥхо ыһыахтарыгар сыһыаран, тимири уһаарыы, уһаныы, ох сааны оҥоруу дьарыктарын сөргүппүтэ. Аммаҕа ыытыллыбыт Олонхо ыһыаҕар, Тааттаҕа «Манчаары оонньууларыгар» ат үрдүттэн оҕунан ытыыны көҕүлээбитэ.

Национальнай кэмитиэт туруорсуута
Мунньахха Александр Жирков бу көрүҥнэр саха төрүт үгэстэрэ, онон сөргүтүллүөх, тарҕаныах тустаахтар диэн эттэ. Бырагыраама буолуон сөптөөх этиилэри оҥортоото:

-- Сахаҕа ох саа булт тэрилэ эрэ буолбатах, кыргыс сэбэ этэ. Былыр-былыргыттан, Олоҥхо кэмиттэн саҕалаан, тыын өллөйдөһөр дьарык. Абааһы бухатыыра Туйаарыма Куону ойох ылаары кутун уоран баран өрө көтөн истэҕинэ, Ньургун Боотур Уот Уһумуну туһааннаах сирин ох саанан быһа ытан кэбиһэн, Абааһы уонна Айыы дьонун уруурҕаспат оҥорбута. Ох саа суолтата оннук улахан. Дыгын дьоно Майаҕаттаҕа кэлэн оҕун тардыалаан көрөн баран, бу киһи дьону куттаары уурбут диэбиттэрэ, онтон киһилэрэ халлаан оройугар көтө сылдьар чыычааҕы тэһэ ытан кэбиспитигэр, ураһаларын биир өттүн хаалларан, тэскилээбиттэрэ. Ох саа, үтүө ытааччы оннук үрдүктүк тутуллара. Норуот тылынан уус-уран айымньытыгар этиллэринэн, былыр үтүө ох саа үөр да сылгыга барбат этэ. Үтүө ох сааны былдьаһыы биирдиилээн да боотурдарга, бүтүн аҕа да уустарыгар иирсээн төрдө буолара. Ох саа туттуллар эйгэтэ хаһаахтар кэлиэхтэриттэн лаппа мөлтөөбүтэ, бобуллубута даҕаны. Үҥүүнү, батаһы, куйаҕы сэргэ сэрии сэбин курдук көрүллүбүтэ. Утарсар кыаҕы мөлтөтө сатааһын хайа баҕарар омукка баара.
Онон билигин сахаҕа оҕунан ытыы хайа баҕарар көрүҥэ күүскэ сайдыахтаах. Аан дойду таһымыгар тахсарга адьас чугас сылдьабыт. Салгыы кэҥиир туһугар оҕоҕо, ыччакка тиийиэххэ. Оскуолаларга куруһуоктары тэрийтэлээн, күрэхтэһиилэри ыытыахха. Бэйэ оҕунан ытар ордук. Ол күрэхтэһиигэ ситэ тарҕана илик. Билигин бэйэ оҕун оҥостууга өйөбүл баар, күрэхтэр ыытыллар буолан эрэллэр. Ол гынан баран, толору олохсуйда диир эрдэ.
Оттон ат үрдүттэн оҕунан ытыы туһунан эттэххэ, бу -- биһиги төрүт үгэспит. Өбүгэлэрбит дьарыктара. Бу көрүҥ уруулуу омуктарбытыгар успуорт көрүҥүн быһыытынан тарҕанан эрэр. Ордук Орто Азияҕа, монгуолларга, алтаайдарга. Ол гынан баран, кинилэр эмиэ саҥардыы, уонча сылтан бэттэх күүскэ ылсан эрэллэр. Онон биһиги улаханнык хаала иликпит, тэҥҥэ олорсор кыахтаахпыт, кыттааччы да, саҕалаһааччы да быһыытынан. Бастакы ситиһиилэрбит бу көрүҥҥэ биһиги чугаспытын, кыахпытын көрдөрөллөр. Онон, бу күрэххэ саха омук бэйэтин суолун-ииһин эрдэттэн тэлэ туруох тустаах.
Ат үрдүттэн оҕунан ытыыны аан бастаан Аммаҕа Олоҥхо ыһыаҕыттан саҕалаабыппыт. Утарсыы баарын аахсыбакка, Олоҥхо кэмитиэтин быһаарыытынан. Уус Алдаҥҥа 2009 с. буолбут Олоҥхо ыһыаҕар тимир уустарын, тимири уһаарыыны, уһаныыны киллэрбиппит. Дьон көрдүн, тарҕаттын диэн. Мандартан саҕалаан, бары бастыҥ уустары ыҥырбыппыт. Бу көрүҥ онтон ыла күүскэ тарҕаммыта. Билигин кинилэри тохтоппоккун. Саха оҕунан ытыыны аан бастаан 2018 с., Бүлүүгэ ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар киллэрбиппит. Онно 100 хаамыыттан ырааҕы ытар киһи суох этэ, билигин 200-тэн тахса хаамыылаах сиргэ ытар буоллулар.
Төрүт үгэстэрбитин сөргүтүү биһиги тылбытын-өспүтүн, үгэстэрбитин харыстыырбытыгар кыаҕы биэрэр суолталаах. Федерация тэриллибитэ сөптөөх. Ат үрдүттэн оҕунан ытыынан күүскэ дьарыктанан, ис да, тас да дойдуларга тиийэн көрөн-истэн, күрэхтэһиилэргэ кыттан иһиэх тустаахпыт. Онон «Олоҥхо» национальнай тэрийэр кэмитиэтэ бу төрүт көрүҥнэри Олоҥхо ыһыаҕын уонна «Манчаары Оонньууларын» бырагыраамаларыгар киллэрэргэ туруорсуу оҥордо. Күрэх аайы өрөспүүбүлүкэ тас өттүттэн күрэстэһээччилэри ыҥырыахха. Күүстээхтэри кытары күөн көрүстэххэ, күүс эбиллэр. Өрөспүүбүлүкэ салалтата, тустаах министиэристибэлэр, улуустар дьаһалталара маны өйүөх, тирэх буолуох кэриҥнээхтэр.

Кэскиллээх дьаһаллар
Салгыы федерация бэрэсидьиэнэ Алексей Петров Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ (Артем Александров), Физическэй култуура уонна успуорт министиэристибэтэ (Леонид Спиридонов), Чурапчытааҕы успуорт уонна физическэй култуура үнүстүүтэ (Иннокентий Готовцев) күрэхтэһиилэри ыытыыга, Нам улууһун дьаһалтата (Юрий Слепцов), Үөдэй нэһилиэгин баһылыга (Иван Гаврильев) бааза туттарга сир биэрбиттэрин, Арассыыйатааҕы Ат успуордун федерациятын бэрэсидьиэнэ Сергей Одиноков кэлэ сылдьан улаханнык биһирээбитин, үс саха атын булуммуттарын, баазаларыгар ат үрдүттэн оҕунан ытыыны сэргэ туризмы сайыннарыахтаахтарын, киин эрэгийиэннэринэн, омук дойдуларынан күрэхтэһиэхтээхтэрин, федерация анал эмбилиэмэлээҕин туһунан кэпсээтэ.
Физическэй култуура уонна успуорт миниистирин солбуйааччы Аида Антонова күрэс төрүт көрүҥнэрэ сүрүн миэстэни ылалларын, дойдуга успуорт аҕыс төрүт көрүҥэр күрэхтэһии баарыттан үһэ саха көрүҥнэрэ буолалларын киэн тутта эттэ.
Манчаары Баһылай аатынан Күрэс төрүт көрүҥнэрин киинин дириэктэрэ, норуот дьокутаата Геннадий Васильев оҕолору Сылгыһыттар өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиилэригэр кытыннаралларын, билигин Кыргыстааҥҥа күрэхтэһэ барарга бэлэмнэнэллэрин, сэтинньи ый бүтүүтэ Саха Сиригэр казахтар кэлиэхтээхтэрин, Азия чөмпүйүнээтигэр барарга бэлэмнэнии ыытылларын итиэннэ «Көс омуктар оонньууларыгар» хамаанданан барыы күүтүллэрин туһунан билиһиннэрдэ.
Тэрээһин үлэлэртэн сырдаттахха, баазаҕа улуустартан кэлэр хамандалары үрдүттэн түһэрэ сытан, федерация аттарынан дьарыктааһын, үөрэтии ыытыллыаҕа. Сахалыы тыыннаах балаҕаннар тутуллуохтара. Чугас улуустар бэйэлэрин аттарын аҕалыахтарын сөп. Сыыйа аттары элбэтэр сорук турар. Бүлүү эҥээр курдук ыраах улуустар бэйэлэригэр кииннэммит бааза туттуохтарын сөп.
Александр Жирков ат үрдүттэн оҕунан ытыы үгүс киһи болҕомтотун тардарын, ордук Азия дойдуларыгар улаханнык биһирэнэрин, кэнэҕэһин син биир ох саанан ытыы курдук Олимпийскай оонньууларга тиийэ тэнийиэн сөбүн анаан бэлиэтээтэ.
Сүбэ мунньах бүтүүтүгэр түмүк докумуон ылылынна. Онно атынан сүүрдэн иһэн оҕунан ытыыга өрөспүүбүлүкэтээҕи, Бүтүн Арассыыйатааҕы уонна норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэһиилэргэ кыттар, Физическэй култуура уонна успуорт, Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас ас-үөл бэлиитикэтин, Үөрэх уонна билим министиэристибэлэрин кытары бииргэ үлэлиир, улуустарга ат үрдүттэн оҕунан ытыынан дьарыктанар, эрчиллэр баазаны тэрийии, Сылгыһыттар күрэхтэһиилэрин, маастар-кылаастары ыытыы, уопсай үөрэхтээһин оскуолаларыгар үөрэх бырагырааматыгар бу көрүҥү киллэрии, Дьокуускай куорат дьаһалтата уонна АГАТУ эрчиллэр-үөрэтэр түмсүүлэри, үөрэхтэри, күрэхтэһиилэри ыытыыларын курдук чопчу этиилэр киирдилэр.
Атынан сүүрдэн иһэн оҕунан ытыы – дьикти уонна ураты күрэс көрүҥэ. Эргиччи кыахтаахтар, сатабыллаахтар, тулуурдаахтар ылсан дьарыктаныахтара, тапталлаах Сахабыт Сирин соргулаахтык ааттатыахтара.

Баһылай Посельскай.
Хаартыскалары ааптар хааччыйда.