Уопсастыба

Аспаал суол
Бөһүөлэккэ чугаһаан истэххэ, Баһылай үрэҕиттэн саҕалаан, бөһүөлэги ортотунан ааһан, Хомсомуолга диэри аспаал суол тыргыллар. Ол аспаал суол икки өттүнэн, сахалыы эттэххэ күрүөлээх, сатыы киһи хаамарыгар тротуардаах, ыаллар олбуордарыгар киирэр сирдээх. Быһата, куорат курдук, маны улууска эрэ буолуо дуо, өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ биллэр-көстөр үлэлээх «Айан суол» диэн тэрилтэ оҥоро сылдьар. Сайыны быһа барбыт күүстээх үлэҕэ отучча киһини итии аһылыгынан Лариса Афанасьевна хааччыйан, тэрилтэ улахан махталын ылбыт. Аспаал уота-күөһэ хойутуу киириэхтээх, бачча саҕаламмыт тутуу ситиэҕэ диэн эрэнэн кэбиһиэҕиҥ.
Нэһилиэк «Бүлүү» федеральнай айан суолун миинэ сытара үлэни-хамнаһы тэринэргэ бэркэ сабыдыаллаабыт. Ол курдук, олохтоох урбаанньыттар ааһан иһэр айан дьонугар уонна олохтоохторго шиномонтаж уонна массыынаны өрөмүөннүр өҥөлөрү оҥороллор.

Сайдыы киинэ
Бөһүөлэк хабыллар хаба ортотугар «Сайдыы киинэ» дьэндэйэн турар, дьэ, бэккэ да табан ааттаабыттар! Бу Сайдыы киинигэр түөлбэлэр түмсэр, сүбэлэһэр, араас үлэлэрин былаанныыр түһүлгэлэрэ баар, мантан араас граннарга кыттар бырагыраамалар, бырайыактар айыллан тахсаллар. Манна Сунтаар улууһун үрдүнэн ханна да суох илбийэр хос баар, анал үөрэхтээх Любовь Степанова аптаах илиитин билбиттэр абыраммыттарын туһунан кэпсииллэр.
Дьон култуурунай сынньалаҥын тэрийэр, дьэрэкээнник симэммит, араас уоттаах-күөстээх улахан хоско оҕолуун-улаханныын кэлэн сынньаналлар. Сааһын тухары оскуолаҕа үлэлээбит Лариса Афанасьевна манна араас тиэмэлэринэн элбэх тэрээһиннэри иилээн-саҕалаан, тэрийэн ыытар. Биир хоско норуот маастара Варвара Федорова иискэ уһуйар. Александра Собакина «Урбаан хоһун» арыйан, араас саҕалааһыннарга өйү-санааны саҕар. Дьэ, доҕоттоор, чахчы да сайдыы-үүнүү киинэ буолбатах дуо?!
Аныгылыы тэриллээх киинэ тыйаатыра арыллан, олохтоохтор кэтит экрааннаах киинэлэри көрөллөр. Үчүгэй киинэ кэлбит сураҕын иһиттэллэр эрэ, онно ыаллыы сытар нэһилиэктэр олохтоохторо тоҕу анньан кэлэллэр.

17 саҥа үлэ миэстэтэ!
Сиэйэ бөһүөлэгэ өрүс уҥуор сытар буолан, күһүн-саас киини кытары сиринэн сибээһэ быстар. Дьэ бу кэмҥэ араас күүтүллүбэтэх түбэлтэ тахсыан, киһи эмискэ ыалдьан суһал көмөҕө наадыйыан сөп. Ону учуоттааннар, бөртөлүөт түһэригэр анаан, уоттаах-күөстээх былаһаакканы оҥорбуттар.
2008 с. хочуолунайдар сабылланнар, элбэх киһи үлэтэ суох хаалбыта, уот бардаҕына эбэтэр саахал таҕыстаҕына, бөһүөлэк тоҥор куттала тириирэ. Билигин икки хочуолунай тутуллан, уон биир үлэ миэстэтэ тахсан, олохтоохтор үөрүүлэрэ үрдэ суох.
Урукку баһылык Алексей Октябринович саҕалаабыт успуорт саала тутуута ситэриллэн, дьон-сэргэ тоҕуоруһа мустар сирэ буолла. Араас сиэксийэлэр тэриллэннэр, нэһилиэк олохтоохторо успуорт маассабай көрүҥнэригэр инники күөҥҥэ сылдьаллар, улуустааҕы күрэхтэһиилэргэ бириистээх миэстэлэртэн түспэттэр. Ханна даҕаны үлэ миэстэтин сарбыйыы бара турдаҕына, бу саалаҕа 6,5 ыстаат көрүллүбүт!

Ыраас уу
Быйыл сайын уу ситимэ 38 ыалга киллэрилиннэ. Эһиил сайын бу үлэ салгыы ыытыллыахтаах. Онон, араас наадаларыгар туттар уулананнар, дьон-сэргэ төһө үөрбүтүн сэрэйиэххэ эрэ сөп. Ыаллар ийэлэрэ урут даҕаны сайын аайы оҕуруот аһын арааһын олордоллоро, аны билигин дэлэй уулананнар, дьиэлэрин таһын, тиэргэннэрин итиэннэ искибиэрдэри сибэккинэн симээннэр, «сибэккилээх Сиэйэ» дэттилэр. Сорох угут дьылларга Сиэйэ эбэ уута таһымнаан, сыһыыга олорор ыаллар дьиэлэрин ылааччы, оттон билигин күөл уута сайын устатыгар дэлэччи туттуллар буолан, ити кутталтан дьон быыһаммыт.
Киһи өссө биир саамай киэн тутта кэпсиирэ сир анныттан тахсар ууну туһаныы буолар. Скважина 2022 сыллаахха тардыллан бүппүт, биир сууккаҕа 400 кубомиэтэрэ ууну хачайдыыр кыамталаах. Инньэ гынан, Сиэйэни эрэ буолбакка, чугас нэһилиэктэри эмиэ хааччыйар кыахтаах.
Нэһилиэнньэ, ордук чуолаан оҕо аймах, доруобуйатын туругар дэлэччи иһэр ыраас уу улахан оруоллаах. Онон, бу тутуу сиэйэлэр кэлэр кэмҥэ улахан хаһаастара, ыччаттарыгар бэлэхтэрэ буолар.
Виртуальнай түмэл
Нэһилиэк үүнэн-сайдан кэлбит олоҕун-дьаһаҕын кэпсиир, чулуу дьоннорун сырдатар, үлэ үтүө үгэстэрин кэрэһилиир «Утум» түмэл виртуальнай түмэллэр ситимнэригэр киирбит. Ону инникини өтө көрөр тэрилтэ салайааччылара харчынан кыттыһаннар, оҥорбуттар. Билигин сыана үрдээн, ити ситимҥэ киирэр олус уустугурбут.
Түмэл 1 200 кэриҥэ эспэнээттээх, аны икки сылынан, ол эбэтэр 2027 сылга, төрүттэммитэ 20 сыла үөрүүлээхтик бэлиэтэниэҕэ. Онон өссө күүстээх, айымньылаах үлэлэр күүтэллэр. Улахан түннүктэрдээх оскуолаҕа биир кылаас урукку кэми санатан аһыллыахтаах эбит, ону кыратык сэгэтэн этиэххэ, сороҕо чып-кистэлэҥ.

Баһылыктар
Дьэ бу үлэни барытын нэһилиэк олохтоохторо бүттүүн турунан, нэһилиэк дьаһалтатын тула түмсэн, ситистилэр.
Александр Романов түөрт оҕолоох ыал улахан оҕото буолан, кыра сааһыттан эппиэтинэстээх буола улааппыта. 1995 с. орто оскуоланы бүтэрэн, СГУ историко-юридическай бакылтыатыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэнэр сылларыгар ырыаҕа ылламмыт Сэргэлээх 12-с куорпуһугар устудьуоннар идэлээх сойуустарын бэрэссэдээтэлинэн, дружинниктар этэрээттэрин хамандыырынан үлэлээбитэ. Үөрэҕин бүтэрээт, Сунтаар улууһун дьаһалтатыгар юристаабыта, прокуратураҕа үлэлээбитэ. Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан баран, дьиэ кэргэнин илдьэ 2016 с. дойдутугар көһөн кэлбитэ. Бастаан баһаарынай чааска үлэлээбитэ, онтон баһылык солбуйааччытынан ананан, нэһилиэк олоҕун-дьаһаҕын үчүгэйдик билбитэ. 2022 с. быыбарга кыайан, баһылык буолбута.

Кини солбуйааччыта Арсен Семенов эмиэ төрүт олохтоох Сиэйэ уола, үс оҕолоох ыал аҕата. Дэгиттэр ыспарсымыан, көҥүл тустууга успуорт маастара. Нэһилиэккэ маассабай успуорду көҕүлээччи. Быйыл Тааттаҕа ыытыллыбыт «Манчаары оонньууларыгар» бэтэрээннэргэ бастаан дойдутун дьонун-сэргэтин үөртэ, «Сунтаар улууһугар физическэй култуура уонна успуорт сайдыытын иһин» диэн түөскэ кэтэр бэлиэнэн наҕараадаланна.
Баһылык Александр Николаевич биэс оҕолоох, кини солбуйааччыта Арсен Никандрович үс оҕолоох ыал аҕалара, тыа дьонун сиэринэн сүөһүнү-сылгыны ииттэн, нэһилиэктэрин дьонугар-сэргэтигэр үтүө холобур холобур буолаллар. Анал байыаннай дьайыыга сылдьар байыастар дьиэ кэргэттэригэр туох наада буоларынан араас көмөнү тэрийэллэр, тыа дьонун сүрүн кыһалҕаларын (мастарын, муустарын) быһаара олороллор. Александр Николаевич улуус дэлэгээссийэтин кытары арҕаа барсан, уолаттарын көрсөн кэлбитэ.

Аныгы көрүүлээх дьон үлэлэрэ-хамнастара кэскиллээх, былааннара баһархай. Ол түмүгэр, кэнники сылларга Сиэйэҕэ 10 саҥа дьиэ тутулунна! Биир улахан ситиһиилэрэ үлэнэн хааччыйыы буолар. Кытыы нэһилиэккэ 17,5 ыстааты арыйыы – улахан кыайыы.
– Федеральнай айан суолугар олорорбут нэһилиэкпит сайдыытыгар төһүү буолуоҕа. Дьокуускай диэкиттэн Сунтаар улууһун аартыга – Сиэйэ. Киирии суолбут аспаалланан, айан дьоно сынньанан ааһарыгар кафе, массыынаны саппараапкалыыр ыстаансыйа тутулланнар, туризм тиһигэр киирэн, саҥа үлэ миэстэлэрэ тахсан иһиэхтэрэ, – дэһэллэр кинилэр.