Уопсастыба

Киллэриллибит боппуруостар боччумнаахтарынан, пленарнай мунньахха Ил Дархан Айсен Николаев, Бырабыыталыыстыба Бэрэсссэдээтэлэ Кирилл Бычков, Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаата Галина Данчикова, миниистирдэр о.д.а. ыҥырыылаахтар кыттыыны ыллылар.

Саҥа борокуруор 
Пленарнай мунньаҕы саҕалыырыгар Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев өрөспүүбүлүкэ борокуруорунан ананан кэлбит Сергей Дябкины билиһиннэрдэ, киниэхэ үлэтигэр-хамнаһыгар ситиһиилэри, чэгиэн-чэбдик доруобуйаны баҕарда.
– Ытыктабыллаах норуот дьокутааттара, сокуон көҕүлээһиннэригэр, өрөспүүбүлүкэ нуормаламмыт быраапка баазатын оҥорууга, федеральнай сокуоннарга сөп түбэһиннэриигэ таһаарыылаахтык үлэлиэхпит диэн эрэнэбин. Борокуратуура эһиэхэ хас биирдиигитигэр, быыбардааччыларгыт кыһалҕаларын быһаараргытыгар аһаҕас буолуоҕа, кыраасданнар бырааптарын араҥаччылааһыҥҥа бэйэтин кэмпитиэнсийэтин иһинэн мэлдьи бэлэм буолуоҕа, – диэтэ саҥа борокуруор.

Харчы хонтуруолланыахтаах
Бастакынан көрүллүбүт Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн 2025 с. тоҕус ыйдааҕы туолуутун уонна 2025 сылга туолуутун торумнааһын туһунан боппуруоска дакылааты үп миниистирин э.т. Иван Алексеев оҥордо.
Быйылгы сыл тоҕус ыйыгар судаарыстыбаннай бүддьүөт 235 млрд солк дохуоттаах туолбут, ол сыллааҕы былаан 71,4 %-а эбит. 2024 с. туһааннаах кэмин кытары тэҥнээтэххэ, дохуот 3,8 %-ынан үрдээбит. Түһээн дохуота уонна түһээнтэн атын дохуот 142 млрд солк харчыга тэҥнэспит (былаан 65 %-а) итиэннэ 5,9 %-ынан үрдээбит. Судаарыстыбаннай бүддьүөт ороскуота 246 млрд солк суумалаах, эбэтэр бигэргэтиллибит былаан 74,3 % туолбут, 2024 сыл туһааннаах кэмин кытары тэҥнээтэххэ, 96,4 %-ҥа тэҥ. Онон тоҕус ыйга бүддьүөт 11 млрд дэписииттээх туолбут, сыллааҕы былаан 4,1 төгүл аһары толоруллубут. Өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн ороскуотун былааннанар сыллааҕы кээмэйэ тоҕус ый түмүгүнэн, 344 млрд солк тэҥнэһэр, ол бүддьүөт туһунан сокуонунан бигэргэтиллибит кэриҥтэн 3,7 %-ынан улахан эбит.
Норуот дьокутааттара чопчулуур ыйытыылары биэрэн, толору хоруйдары иһиттилэр. Тыл этиитигэр көхтөөхтүк кытыннылар, кэккэ хайысхаларынан хойутаан көрүллүбүт харчы сыл бүтүөр диэри тустаахтарга хайаан да тиэрдиллэрин модьуйдулар. Бырабыыталыстыба бүддьүөт туолуутун туһунан парламеҥҥа отчуоттаан иһэригэр итиэннэ дохуоту үрдэтэр, ороскуоту аччатар туһугар үлэлииригэр эттилэр.
– Ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуута хотугу улуустарга тыын суолталаах. Аартыка 13 улууһугар тэриллибит Эргиэн-логистика кииннэрэ сыананы сүрүннээһиҥҥэ улахан оруоллаахтар, кинилэр табаардара бүттэ да, чааһынай эргиэмсиктэр сыананы олус үрдэтэллэр. Ону учуоттаан, бу кииннэргэ үбүлээһини биир-икки сыл инниттэн көрүөххэ. Быйыл таһаҕаһы тиэрдиигэ 370 мөл солк көрүллүбүтэ, онно эбэн 100 мөл солк харчыны кирэдьиит ылбыттара тиийбэккэ, хааччыйар уонна тиэйэр-таһар тэрилтэлэргэ улахан иэскэ киирдилэр. Онон, бырабыыталыстыба таһымынан оробуочай хамыыһыйаны тэрийиэххэ, – диэтэ Елена Голомарева.
Александр Сусоев Сангаар шахтатыгар эндогеннай баһаары бохсууга үбү эрдэттэн көрөргө, Александр Атласов Нам улууһугар халаантан эмсэҕэлээбит эбийиэктэри чөлүгэр түһэриигэ тыырыллыбыт харчы үбүлэммэтэҕин учуоттуурга эттилэр. Василий Николаев кэккэ социальнай ыстатыйалар ситэ үбүлэммэтэхтэрин бэлиэтээн, чорботуллар хайысхалары быһаарар наадатын ыйда. Биир саамай ороскуоттаах салааҕа, хомунаалынай комплекс тэрилтэлэригэр бүддьүөттэн көрүллэр субсидия ороскуотун аччатар инниттэн ыарахан сыаналаах «сиикэй» ньиэбинэн үлэлиир 85 хочуолунайы (!) суһаллык гааска көһөрөргө эттэ. Инньэ гымматахха, иэс-күүс үрдүү туруоҕун санатта.

Бүдьүөт бигэргэннэ
Иккис ааҕыыга көрүллэр «Саха Өрөспүүбүлүкэтин 2026 сылга уонна былааннанар 2027-2028 сс. судаарыстыбаннай бүддьүөтүн туһунан» сокуон барылыгар иһитиннэриини вице-спикер – Бүддьүөккэ, үпкэ, түһээн уонна сыана бэлиитикэтигэр, бас билии уонна приватизация боппуруостаргар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Юрий Николаев оҥордо. Кэлэр сылга бүддьүөт дохуота 337 млрд., ороскуота 349 млрд, дэписиитэ 12 млрд солк буолара барылланан, 2027-2028 сс. эмиэ итинник торумнааһын оҥоһуллан, хас кэмитиэт ахсын көрүллүбүт.
Бырабыыталыстыба өттүттэн 452 көннөрүү киирбит, бастакы ааҕыы кэнниттэн федеральнай бүддьүөттэн эбии 28 млрд солк харчы кэлбит. Дьокутааттар 270-ча көннөрүүнү, ол иһигэр, социальнай эйгэҕэ 52, бырамыысыланнай хайысхаҕа 51, тыа хаһаайыстыбатыгар 87, өрөспүүбүлүкэ инвестбырагырааматыгар 76 көннөрүүнү киллэрбиттэр.
Айсен Николаев бүддьүөт судургута суох быһыыга-майгыга ылылларын бэлиэтээн туран, үтүө суобастаахтык үлэлээбиттэрин иһин норуот дьокутааттарыгар махталын биллэрдэ.
– Бүддьүөт көдьүүстээхтик туолуута толоруулаах былаас уорганын үлэтин сүрүн ыйынньыга буолар. Бүддьүөтү толорууга бырабыыталыстыба дьокутааттар этиилэрин учуоттаан, ороскуоту чопчу хааччыйара уонна ылыллар дьаһаллары кэмигэр олоххо киллэрэрэ ирдэнэр, – диэтэ.

Үс сүрүн хайысха
Ааспыт сааскыттан ырытыллан-дьүүллэһиллэн кэлбит олохтоох салайыныы туһунан сокуон барылыгар ыйытыы да, этии да балачча буолла. Ол эрээри, олор сүрүннээн быыбардааһыҥҥа туһаайылыннылар. Ньургуйаана Заморщикова «Саҥа дьоннор» баартыйа фракциятын, Эдгар Константинов КПРФ баартыйа фракциятын ааттарыттан уо.д.а. аһаҕас быыбары тохтотууну сыыһанан аахтылар. Онуоха Иван Луцкан сокуон барылыгар быыбары тохтотор туһунан биир да тыл суоҕун, быыбар киэбэ уларыйара этиллэрин быһааран көрдө.
Мөккүөрдээх боппуруоска туочуканы Андрей Находкин туруорда:
– Сокуон барылын биир ааптара буолан туран эттэхпинэ, үс улахан хайысха киирдэ. Бастатан туран, өрөспүүбүлүкэҕэ олохтоох салайыныы икки таһымнаах тиһигэ оннунан хаалла. Иккиһинэн, судаарыстыбаннай боломуочуйа улуус баһылыгар бэрилиннэ. Урукку өттүгэр итинник суоҕа. Үбүнэн бигэргэммэтэх боломуочуйаларга баһылык эппиэтинэһи сүкпэт. Сокуон барыла бары таһымынан ырытыыны ааста, эбии этиилэри киллэрэргэ билигин да бириэмэ баар. Кэлэр ыйга сийиэстиэхпит, улуустартан, нэһилиэктэртэн дьокутааттар кэлиэхтэрэ. Ол тухары болҕомтону быыбар буоларыгар-буолбатыгар уурар, саҥа сокуон быыбарга эрэ анаммытын курдук өйдөбүлү биэрэр сатаммат. Бу бүгүн эмиэ быыбар эрэ туһунан кэпсэтии барда. Саҥа сокуон барылынан, быыбар өттүн ыллахха, былаас сэбиэккэ бэрилиннэ дии! Ил Дархан уонна куонкурус хамыыһыйата киллэрбит хандьыдаттарыттан баһылыктары нэһилиэк, улуус дьокутааттарын сэбиэтэ талар. Бу ааспыт сүүрбэттэн тахса сыл устатыгар сэбиэттэр көрүнньүк уоргаҥҥа кубулуйбуттара, билигин кинилэр оруолларын үрдэтэр кэм тосхойдо. Бу – үһүс хайысха.
Бүгүҥҥү кэм улахан кыһалҕата тыа сирин нэһилиэнньэтин ахсаана аҕыйыы турара буолар. Нэһилиэктэргэ бэриллибит боломуочуйалар сорохторо үбүлэммэттэр, көрөр-истэр уорганнар ыстарааптыырынан эрэ муҥурданаллар. Ону таһынан, муниципальнай тэриллиилэр үлэһиттэригэр социальнай өттүнэн туох да көмүскэл суох. Дьэ бу үс кыһалҕа быһаарылла илигинэ, ыччат атын сиргэ көһө, нэһилиэнньэ ахсаана аҕыйыы туруо, онтон сиэттэрэн оскуола сабыллыа, сүөһү-сылгы иитээччи суох буолан иһиэҕэ. Онон, биһиги бу туһунан кэпсэтиэхтээхпит: боломуочуйалар, олору үбүлээһин, муниципальнай сулууспалаахтары араҥаччылааһын, нэһилиэктэр кыраныыссаларын, тыабыт, уубут, сирбит-уоппут тустарынан. Бу барыта тустаах федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуоннарынан салаллалларын өссө төгүл бигэргэтиэҕиҥ. Ытыктабыллаах кэллиэгэлэр, сокуон барылын бастакы ааҕыыга өйүөҕүҥ уонна иккис ааҕыыга чопчу этиилэри киллэриэҕиҥ, – диэбитин дьокутааттар ытыс тыаһынан биһирииллэрин биллэрдилэр.

Хаартыскаҕа Василий Кононов түһэриитэ.