Уопсастыба

Кылгастык түмсүү туһунан

«Оһуокай» түмсүү 1987 с. бастаан Дьокуускай куорат иһинэн тэриллибитэ. А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр хас өрөбүл ахсын Оһуокай күнэ тэриллэрэ, куорат дьоно мустан оһуокайдыыллара үтүө үгэскэ кубулуйбута.
Салайааччынан 2011 с. Александр Данилов-Дьулуур Хаан ананыаҕыттан, түмсүү ыыра кэҥээн, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах түмсүү быһыытынан үлэлии-хамсыы сылдьар. Дьэ уопсастыбаннай тэрилтэ эрээри, бу кэм иһигэр элбэҕи ситистэ. Сыл ахсын өрөспүүбүлүкэтэҕи ыһыахха Оһуокай күрэҕэ тэриллэр. Манна сүрүн кылаан этээччи аатын ылбыт киһи «Дархан этээччи» үрдүк аатын сүгэр. 2015 сылтан куорат пааркатыгар анал искибиэрэ аһыллан, халлаан сылыйда да, өрөбүл ахсын оһуокай тэриллэр. Түмсүү үлэтэ былырыын Кыайыы 80 сылыгар анаммыта, быйыл Арассыыйаҕа Сомоҕолоһуу, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Култуура сылларынан ыытыллар.
Улуустары кытары сибээс бөҕөргөөтө. Иккис сылын өрөбүллээҕи Оһуокай күнэ улуустардааҕы түмсүүлэргэ ананар. Ону таһынан, биһигиттэн кураатардар ананан, улуустарга тиийэн быһаччы үлэлииллэр, араас дьаһаллары тэрийсэллэр. Онон, урукку өттүгэр оһуокайга сүрүннээн Бүлүү бөлөх улуустар утум тута сылдьар эбит буоллахтарына, билигин Мэҥэ Хаҥаласка, Тааттаҕа, Намҥа оһуокай биллэрдик сайынна. Элбэх эдэр этээччи таҕыста.

Туох барыта көхтөөх. Тэрийээччи бэйэтэ эмиэ үчүгэй этээччи буоллаҕына, хамсааһын тахсар. Намҥа Сунтаартан төрүттээх, удьуор оһуокайдьыт, Дархан этээччи Валентин Хорунов Аппааныга «Оһуокай» түмсүү салайааччыта Татьяна Евсееваны кытары биир сүбэнэн үлэлээн, 2013 с. «Эҥсиэли оһуокайа» түмсүүнү тэрийэн, улууска улахан хамсааһыны таһаарбыттара. Ол түмүгэр, Олоҥхо дьиэтигэр (дириэктэр Вера Колпашникова) мустан, элбэх этээччи үүнэн таҕыста, Улуус күнүгэр тэрилтэлэринэн Оһуокай күнэ тэриллэрэ үтүө үгэс буолла.
Ааспыт өттүгэр оһуокайы кырдьаҕас эрэ дьоннор этэллэрин, этиэхтээхтэрин туһунан өйдөбүл баар буоллаҕына, билигин ыччаттар уонна оҕолор эмиэ этэр буоллулар. Маныаха бэртээхэй холобуру Таатта улууһа көрдөрөр. Дархан этээччи Афанасий Попов, үтүөлээх этээччи Иван Потапов үөрэтэн-такайан таһаарбыт ыччаттара, орто көлүөнэ этээччилэр, таҕыстылар. Кинилэртэн үтүөлээх этээччилэр Лариса Попова уонна Айта Васильева уһуйар оҕолоро өрөспүүбүлүкэ күрэхтэригэр ситиһиилээхтик кытталлар. Иккис сылын оҕолорго улуустааҕы күрэх ыытылынна. Быйыл кыһын Чөркөөх орто оскуолатын баазатыгар оһуокайга уһуйар оҕо лааҕыра тэриллэн, айымньылаахтык үлэлээбитэ, биһиги үһүө буолан тахсаммыт, маастар-кылаас ыыппыппыт. Мэҥэ Хаҥалас улууһугар, Майа сэлиэнньэтин баһылыга Алексей Неустроев көҕүлээһининэн, эр дьон оһуокайа нэһилиэктэр эстэпиэтэлэригэр күрэхтэһии биир көрүҥүн быһыытынан киирдэ.
Түмсүү кыттыылаахтара тустаах улуустарын, нэһилиэктэрин олоҕор-дьаһаҕар көхтөөхтүк кытталлар. Ол курдук, Мэҥэ Хаҥалас улууһуттан Дархан этээччилэр, I Тыыллыма олохтооҕо Виталий Никифоров, Дьабыыл олохтооҕо Денис Оконешников биир дойдулаахтарын итэҕэллэрин ылан, нэһилиэктэригэр дьокутаатынан талыллан, үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Сунтаар Дьаарханыгар олорор Дархан этээччи Лариса Иванова 18 сааһыттан саҕалаан, 41 сыл устата нэһилиэк дьокутаатынан, биэс сыл улуус дьокутаатынан талыллан, үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Идэтинэн сибээс үлэһитэ. Эдэркээн сааһыгар Мария Егорова-Тойуктаах Маарыйа, Моисей Осипов алгыстарынан, такайыыларынан этээччи идэтин баһылаан, хас да көлүөнэ ыччаты оһуокайга үөрэттэ, үөрэтэ да сылдьар. Кини уһуйбут ыччаттарыттан Дмитрий Кондратьев «Дархан этээччи» аатынан бэлиэтэммитэ, оттон «үтүөлээх этээччи» аатын ылбыттар үгүстэр. Билигин бэйэтин кытары тэҥҥэ оһуокайдыы, оҕолору үөрэтэ сылдьаллар.
Ити курдук, үгүс этээччилэрбит бэйэлэрэ этэллэрин таһынан, утум быстыбатын диэн, ис дууһаларыттан оҕолору оһуокайга дьарыктыыр үтүө үгэстэрэ салҕана турар.

Үс этии
Ааспыт пуорумҥа «Оһуокай» олохтоох түмсүүлэрин чилиэннэрэ бэйэлэрин улуустарын дэлэгээссийэтин састаабыгар киирсэн кэлбиттэр.
Түһүлгэлэринэн ыытыллыбыт үлэни бары олус астынныбыт. Ийэ тыл туһугар чахчы сүрэхтэринэн-быардарынан, ис дууһаларыттан үлэлии сылдьар дьон этэр тылларын-өстөрүн биһирээтибит.
Пуорум иккис күнүгэр көҥүл микрофон биллэриллибитигэр суруттаран, «Оһуокай» түмсүү үлэтин-хамнаһын билсиһиннэрдибит уонна үс этиини киллэрдибит.
Бастакытынан, өбүгэ саҕаттан бэриллибит оһуокайы олоххо киллэрэргэ дьаныһан туран үлэлээбит, этээччи быһыытынан киэҥник биллибит Аар Дархан этээччилэрбит Афанасий Алексеев, Анатолий Кривошапкин ааттарынан Судаарыстыбаннай бириэмийэни олохтуохха наада. Ону бастыҥ этээччигэ, оһуокайы тарҕатарга утумнаахтык үлэлиир этээччигэ сылын ахсын Оһуокай күнүгэр, ол эбэтэр, ыам ыйын 25 күнүгэр туттарар буоллар, улахан өйөбүл буолуох этэ. Бу икки дьоһун дьоммут этээччи быһыытынан эрэ буолбакка, салайааччы уонна тэрийээччи быһыытынан оруоллара улахан. Ол курдук, Афанасий Егорович 1987 с. Дьокуускай куорат сэбиэтин исполкомун бастакы бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олорон, «Оһуокай» түмсүү тэриллэрин көҥүллээбит салайааччы буолар. Анатолий Иванович түмсүү салайааччытынан талыллан, таһаарыылаахтык үлэлээбитэ-хамсаабыта. Кинилэр иккиэн оһуокайы этээччи быһыытынан бастыҥнар этэ.
Иккиһинэн, олоҥхо уонна оһуокай иккиэн норуот уус-уран айымньыта буолаллар. Биһиги үгүс этээччилэрбит олоҥхоһуттар. Олоҥхо ыһыаҕар Оһуокай күрэҕин дьүүллүүр сүбэтигэр биһиги түмсүүбүт чилиэннэрэ үлэлиэх тустаахтар. Тэрээһининигэр да көмөлөһөр кыахтаахпыт.
Үсүһүнэн, «Саха» национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа ханаалын өрөспүбүлүкэ үрдүнэн босхо көрөрү ситиһиэхтээхпит. Тоҕо «НТВ», «СТВ» ханааллар көстөллөрүн курдук, бэйэбит баар-суох национальнай ханаалбыт булгуччулаах буолуо суохтааҕый? Ийэ тылбытынан биэриилэри хааччаҕа суох көрөллөрө буоллар, оҕолорбут да үчүгэйдик саҥарар кыахтаныа этилэр. Биһиги ийэ тылбыт тыыннаах хааларын туһугар буор босхо үлэлии-хамсыы сылдьар түмсүү буолабыт. Бу этиилэрбитин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата уонна Ил Түмэн дьокутааттара болҕомтолоругар ылыахтара, өйүөхтэрэ диэн эрэнэбит. Баҕар, бу этии салгыҥҥа сатараан баран, умнуллан хаалбакка, болҕомтоҕо ылыллан хаалыаҕа. Оччотугар оһуокай туһугар үлэлээбит-хамсаабыт ытык дьоммут хаһан эрэ ыралаабыт баҕа санаалара олоххо киирэн, кинилэртэн утуму тута сылдьар этээччилэр туруорсубуппут таах хаалбата диэн кынаттанан, өссө күүрэн-хааран, тэптэн үлэлиэхпит.

Лариса Иванова, Дархан этээччи, Ил Дархан стипендиата:

– Биһиэхэ, Сунтаар улууһугар, оһуокай урут уруккуттан баар. Үчүгэйэ диэн утум тутуллан иһэр. Суруллубатах сокуонунан, этээччи хайаан да бэйэтин кэнниттэн сатаатар, биир үөрэнээччини таһаарыахтаах диэн өйдөбүл баар. Биһиги иннинээҕи көлүөнэ бастыҥ этээччилэрэ Мария Егорова-Тойуктаах Маарыйа, Е.П.Захарова о.д.а. оһуокайы тарҕатыыга үгүс сыраларын уурбуттара. Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Оһуокай» түмсүүнү тэрийбит, иилээбит-саҕалаабыт, атаҕар туруорбут дьоһун дьоммут, Аар Дархан этээччилэрбит А.Е. Алексеев уонна А.И. Кривошапкин ааттарынан Оһуокайга өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бириэмийэтэ олохтонуон наада диибин. Кинилэр өр сыллаах үлэлэрэ сыаналаныахтаах, оһуокай өйөнүөхтээх.

Марта Николаева, Дархан этээччи, Ил Дархан стипендиата.

Хаартыска: Ааптар архыыбыттан.