Уопсастыба

Оскуолаҕа киирээт үҥкүүлүөн баҕаран ытаан туран, “лөһүгүрэччи” ойуоккалаан үҥкүүлээн көрдөрөн, үҥкүү кылааһыгар киирбитэ. Мантан бастыҥ үҥкүүһүт буолан “Түһүлгэ” үҥкүү ансаамбылыгар улахан талыыны ааһан киирбитэ, кыыс улааттаҕына хайдах буолуой диэн оннооҕор ийэлэрин уҥуоҕун- арҕаһын көрбүттэрэ. Айар үлэ абылаҥар аралдьыйан сороҕор дьиэҕэ үлэтин оскуолаҕа кэлэн толоро охсоро, «3» сыананы ылбат үчүгэй үөрэнээччи этэ.
Оскуоланы бүтэрэн абитуриенныы сырыттаҕына, 2004 с. дьиэлэрэ умайбыт сураҕын истээт, дьонугар өйөбүл, күүс-көмө буолаары дойдутугар төннөн кэлбитэ. Үөрэммит оскуолатыгар хореограбынан киирбитэ. Үөрэнэ, үлэлии сылдьан “Нотр Дамм”, “Ромео и Джульетта” диэн мюзиклларга кыттыбыта, туруорсубута олоҕун биир умнуллубат түгэннэрэ. Онно мин кыыһым кыттыбыта, ол саҕана куулунан таҥас тиктэ-тиктэ Сунтаар сыанатыгар турбатах мюзикл турбута, Иркутскай куоракка тиийэ туруорбуттара.
Киһи олоҕор улахан тургутуктары ааһар. Мутукчаҕа быраастар: “Эн ийэ буолар дьолу билиэҥ суоҕа!” – диэн туруору эппит түгэннэрэ эдэр дьахтарга олус улахан охсуу буолбутун сэрэйиэххэ эрэ сөп... 2014 с. талыы Таатта уолун Владислав Колодезниковы көрсөн ыал буолан, саҥа дьиэлэнэн, үс ааты ааттатар, үйэни уһатар оҕолордонон саха биир бастыҥ ыала буоллулар. Ыал аҕата бэйэтэ эмиэ саха тыына уһуктан Байаҕантай Чэгэн Боотур уола диэн аҕатын ууһунан ааттаммыта. Оҕолоро Талбан, Чэчийэ, Харысхан диэн этитиинэн кэлбит ааттаахтар. Мутукча аҕата Баҕатаан Саргын Арыылаах уола диэн ааттанан бастакынан үтүө холобур буолбута. Сахалыы ааттанан уоскуйдубут, барыта орун оннугар буолла диэн ыал ийэтэ оргууй кэпсиир.

Мутукча саамай сөбүлүүрэ – иис. Эбэтэ, иистэнньэҥ ааттааҕа, Акулина Игнатьева батыһыннара сылдьан олоххо, иискэ үөрэппитэ. Дьокуускайдааҕы педколледжка үлэлии сылдьан өрөбүллэригэр “Краткосрочные курсы кройки и шитья” диэн олус туһалаах дьарыктан элбэҕи да эбиммитэ, бастакы сонун онно тиктэн уһуйааччытын Вера Мырееваны соһуппута да, сөхтөрбүтэ даҕаны. 25 сааһын туоларыгар төрөппүттэрэ иистэнэр уонна дьүөрэгэйдиир массыыналары бэлэхтээбиттэрэ. Билигин иистэнэр мастарыскыай хоһугар 6 (!) араас массыына, боростуой өтүүктэн паровой генераторга тиийэ субу туттарга, тигэргэ бэлэм тураллар. Манекеннар тугу эрэ күүтэн турар курдуктар. Иистэнэр идэтин чочуйан, Сунтаардааҕы колледжка быһааччы (закройщик) идэтигэр үөрэммитэ. Билигин ювелир идэтин бүтэрэн эрэр, үрүҥ көмүһүнэн кур оҥосто сылдьарын истэн, көрөн сөрү диэн сөхтүм. Аатырар саха төрүт ииһин өрө тута сылдьар иистэнньэҥнэри сырса сылдьан үөрэнэн сахалыы төрүт таҥаһы тигэргэ маастар буолла. Маны таһынан баайарын, быысапкалыырын, хоруоҥкалыырын эбэн кэбис.
Аҕата Саргын Баҕатаан дэгиттэр ырыаһыт, ырыа дьүрүлүн айааччы. Онтон тамаҕар силлэтэн, Мутукча иэйиитэ киирдэҕинэ хоһоон суруйар, ырыа гынан көтүтэр. Кэнники кэмҥэ Сунтаарга тыыннаах доҕуһуол күүскэ сайдан иһэр. Араас ВИА-лар баар буоллулар, саас аайы араас фестиваль, кыттааччылара элбээн иһэр. Чэ, туох да кистэлэ суох, бастакы кэнсиэргэ 4 чаас олорон сүрэҕим ыалдьан таһырдьаны былдьаспытым. Итинник аһара уһуна соччото суох эбит, эбэтэр киирэ-тахса истиэххэ сөп быһыылаах. Арай, быйыл билбитим Сунтаар “ҺӨҔҮҤ” ВИА сүрэҕэ – барабаанньыта Мутукча эбит. Өссө улуустары кэрийэ фестивальга баран кэллэ, үс оҕолоох ийэни дьиэ кэргэнэ улаханнык өйүүр буолан маннык сылдьара туох да саарбаҕа суох.

Мутукчалаах Чэгэн иккиэн муннукка ытаабыт элбэх дьарыктаахтар. Элбэх оҕолоох ыал дьон сиэринэн бүгүн ким волейболлуу, барабаанныы барарыгар халбаҥнаабат уочарат (график) оҥостоллор.
Мин Мутукчаны Талбана алын сүһүөх оскуолаҕа үөрэниэҕиттэн билэбин. Учууталлара Галина Новиковалыын мин “Оройунан көрбүт омуннаах төлөннөөх Онтуоска уолчаан” диэн оскуола олоҕуттан ылыллыбыт тэттик олоҥхобун туруорбуттарыттан билэбин. Олоҥхо кыттааччыларын ойуулаан көрдөрөр кырачаан көбүөр (панно) оҥорбуттара, ону тутан киирбиттэрэ олус да үчүгэй этээ. Салгыы сайыннаран иһэннэр оҕолонон хаалбыта. Билигин оҕото борбуйун уйдаҕына салҕыахтара диэн кистэлэҥ баҕа санаабын тиэрдэбин. Оҕолор кыра саастарыттан , бэйэлэрэ сылдьар эйгэлэриттэн айыллыбыт тэттик олоҥхону үөрэтэн сахалыы тыыннара сыыйа уһуктарыгар, олоҥхону үөрэтэртэн саллыбат, өйдүүр буолалларыгар туһалаах буолуо этэ диибин.
Саха кыыһа саха анала буолаары, саха дьоллоох олоҕун салҕаары бу сиргэ кэлэр диэн санаалаах Людмила Колодезникова мээнэҕэ Мутукча Баҕатаан буолбатах, дьиэ кэргэнин барытын аатын уларытыыттан саҕалаан, сахалыы тыыннаабыт буолбатах быһыылаах. Тоҕо эрэ 2020 сылтан «Дьалаан Дьаҕыл Хаан Дьолуо уолун уонна Тууйас Хаачылаана Дьаархан Хааны» кытта дьылҕата тиксиһиннэрбитэ, өр буолан баран көрсүбүт дьоннуу булуһуннартаабыта. Онтон ыла ыкса сибээһи тутуһаллар. Мутукча бэйэтэ да билбэтинэн сахалыы тыына уһуктан эрэрин билинэр, иннигэр туох эрэ улахан дьикти суолталаах күүтэрин сэрэйэр. Тиэргэнин илин өттүгэр балаҕан туттан эрэр. Бу балаҕан Сунтаар дьонун олоҕор дьоһун суолталанара буолуо.

Саха аныгы ыалын сиэринэн Мутукчалаах Чэгэн икки этээстээх дьиэни туттан дьэргэппиттэр. Сайыҥҥы сынньанар сарайтан, шашлыыктыыр сиртэн саҕалаан, дьикти быһыылаах теплицэтигэр, чэпчэтигэр тиийэ барыта баар. Тиэргэн тутуулара, массыыналар киэҥ-куоҥ хараас хаһаайын хайдаҕын саҥата суох ыраас туоһулара. Кыра сурус утуйар чааһа кэлбитигэр убайа үүт сылыта охсон сытыарбыта соруттарыыта суох) оҕолор бэйэ бэйэлэригэр харыстабыллаах, эйэҕэс сыһыаннарын көстүүтэ. Билигин ыаллар бэйэ бэйэлэрин билсибэт кэмнэригэр ыкса ыалларын туһунан ыал ийэтэ олус истиҥник кэпсээбитин олус сэргээтим. Сылдьыһалларыгар анаан оннооҕор олбуордарын курдары ааннаабыттар.

Туохтан да толлон турбат, саҥаны, кэрэни кэрэхсиир, баһылыыр , дьону хайдах баалларынан ылынар, олоҕу олус таптыыр Мутукча ТҮӨКҮН киһини сөбүлээбэппин диэн соһутта. Киһи хараҕын таба көрбөт, сүүрэлэс харахтаах киһи туох эрэ кэтэх санаалаах, түөкүн буолар диэн бигэ көрүүлээх эбит. «Саха хоһуун уоланын көрсөөрү, дьоллоох дьиэ кэргэни түстээри, чэгиэн оҕолору төрөтөөрү, иһирэх ийэ, аҕа буолаары» диэн ыраас ыралаах саха кыыһа оҕо сайдар киинин уһуйааччыта, «Сунтаар улууһун сайдыытыгар кылаатын иһин бэлиэ» туһааннааҕа, Сунтаар улууһун норуот маастара Мутукча түөкүн дьону көрсүбэккэ уйгулаах уһун олохтон!