Общество

Социальнай эйгэҕэ амарах-аһыныгас сүрэхтээх, чиҥ өйдөөх-санаалаах, тулуурдаах дьон үлэлииллэр. Идэлээх бырааһынньык күнүн көрсө үлэ уонна социальнай көмүскэл миниистирин солбуйааччы Наталья Черноусова  суруналыыстарга Нам улууһугар пресс-тууру тэрийдэ. Бу министиэристибэ иккис төгүлүн ыыппыт тэрээһинэ буолар.

Оҕоҕо – дьиэ кэргэн истиҥ сыһыанын

Бастатан туран «Берегиня» диэн оҕону дьиэ кэргэҥҥэ иитиигэ көмөлөһөр өрөспүүбүлүкэтээҕи киин Намнааҕы салаатыгар ыалдьыттаатыбыт. 

Онно Киин дириэктэрин иитэр үлэҕэ солбуйааччы Елена Соломонова, Дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өҥөнү оҥорор киин сэбиэдиссэйэ Мария Винокурова уонна социальнай, уйулҕа-педагогика салаатын сэбиэдиссэйэ Светлана Ксенофонтова суруналыыстар араас ыйытыыбытыгар сиһилии хоруйдаатылар.

Нам улууһугар Дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өҥөнү оҥорор киин үс сыллааҕыта, өрөспүүбүлүкэ улуустарыттан бастакынан тэриллибит. Даҕатан эттэххэ, Үлэ уонна социальнай көмүскэл министиэристибэтэ ыытар бэлиитикэтинэн, маннык кииннэр сэттэ улууска арыллыбыттар.

Дьиэҕэ киирэ түһээти кытары «Биир түннүк» баар. Манна төрөппүттэр күннэтэ көрсөр боппуруостарынан сүбэ-ама ылаллар, дьиэ кэргэттэр араас социальнай-реабилитационнай көмөнөн туһаналлар. Кыраапыгынан эпиэкэ салаатын, Дьарыктаах буолуу киинин, Социальнай көмүскэл  управлениетын исписэлиистэрэ араас тыҥаан турар кыһалҕалары быһааран биэрэллэр, тустаах докумуоннары туталлар. Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыларга нэһилиэктэртэн киирээччилэр ахсааннара аҕыйыыр эрээри, таһырдьа сылыйда да, киһи тохтоло суох кэлэр.

Улуус үрдүнэн социальнай өттүнэн кутталлааҕынан 25 ыал, олоххо ыарахан балаһыанньалааҕынан 10 ыал учуокка тураллар. Сыллата бу көрдөрүү уларыйар, хамыыһыйа көрүүтүнэн ким эмит уһуллар, ардыгар эбиллии да баар буолар эбит.

Дьиэ кэргэҥҥэ иитиигэ көмөлөһөр өрөспүүбүлүкэтээҕи киин Намнааҕы салаатыгар 15 куойка-миэстэ арыллыбыт. Билиҥҥи туругунан, онно сэттэ оҕо баар. 

Киин иһинэн инбэлиит оҕолоох ыалларга «Передышка» («Тыын ылыы»)    бырайыагынан үлэлиир. Төрөппүт дьиэтигэр өрөмүөн оҥорор биитэр балыыһаҕа көрдөрүнэ, чэбдигирэ киирэр, атын оҕолоро үөрэххэ туттарсалларыгар арыаллыыр, көмөлөһөр түбэлтэтигэр, доруобуйатынан хааччахтаах оҕотун кылгас кэмҥэ көрдөрүүгэ хаалларар. Онон, ыксаллаах кэмҥэ тус кыһалҕалаахтары чахчы абырыыр, туһалаах сир эбит.

«Кириисистээх кэм куойката» диэн баар. Сааскы көмүөл мууһа  ааһар кэмигэр халаан ылар кутталлаах сирдэригэр олорор оҕолоох ыаллар суһал ыстаап быһаарыытынан, манна кэлэллэр. Быйыл икки дьиэ кэргэн кэлэн олорбут.  

«Иитийиэх дьиэ кэргэн оскуолатыгар» оҕо ииттэ ылыан баҕалаах дьону кытары үлэ тиһигин быспакка ыытыллар.

-- Биһиги тэрилтэбит оҕо бэйэтин дьиэ кэргэнигэр улаатыахтаах диэн санаанан салайтаран үлэлиир. Социальнай тулаайах буолуу утары охсуһабыт, төрөппүттэр эппиэтинэстэрэ улаатарыгар кыһаллабыт. Төрөппүт бырааба быһыллыбыт ийэлэри-аҕалары кытары үлэлэһэн, дьиэ кэргэни сөргүтэ сатыыбыт. Дьиҥинэн, төрөппүт быраабын хааччахтааһын сүрүннээн арыгылааһынтан тахсара кистэл буолбатах. Онон, иһэр-аһыыр дьону кытары күүскэ үлэлэһэбит, арт-терапияҕа, үбү-харчыны былааннаан туттарга уонна компьютерга үлэлииргэ маастар-кылаастары, дьиэ кэргэн мастарыскыайдарын, туһалаах сынньалаҥнары тэрийэбит. Төгүрүк остуолларга юристары, суут приставтарын, психологтары, нарколог-быраастары ыҥыран сүбэлэтэбит-амалатабыт, уйулҕаны күүһүрдэр дьарыктары ыытабыт. Психологтар төрөппүттэри кытары мэлдьи алтыһаллар, суукка ирдэнэр докумуоннары толорууга көмөлөһөллөр.  Утумнаах үлэ үтүө түмүгэ көстөрө үөрдэр. Холобур, быйыл уон сыл буолан баран, оҕо ийэтин кытары көрүстэ. Бу курдук чуумпу үлэ дьиэ кэргэни түмэ тардар, -- диэн кэпсээтилэр.

Кырдьаҕастарга кыһамньы

Иккис сылдьыбыт тэрилтэбит -- Т.К. Ядрихинская аатынан Намнааҕы социальнай-геронтологическай киин.

Бу киин 1994 с. тэриллибит Намнааҕы кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр интэринээт-дьиэлэрин баазатыгар олоҕурбут. Манна олорор аҕам саастаахтарга күн ахсын кэриэтэ араас култуурунай-маассабай тэрээһиннэр ыытыллаллар, куруһуоктар үлэлииллэр. Ол курдук, оскуола үөрэнээччилэрэ, култуура үлэһиттэрэ кэлэн кэнсиэрдээн сэргэхситэллэр. Ону таһынан олохтоохтор бэйэлэригэр сөптөөх хайысхаларынан дьырыктаналлар, онуоха сөптөөх усулуобуйа: бибилэтиэкэ, компьютернай кылаас, тренажер саалата, уһанар, иистэнэр хостор бааллар.

Дириэктэр Инна Сивцева кэпсээбитинэн, социальнай-геронтологическай киин дьиэтэ 2023 с. «Демография» (билигин «Дьиэ кэргэн») национальнай бырайыак иһинэн үлэлиир «Аҕам саастаахтар» федеральнай бырайыак чэрчитинэн тутуллубут. Икки мэдиэмэннээх дьиэ уопсай иэнэ 4785,5 кв. миэтэрэ. Хосторго кырдьаҕастар иккилии буолан олороллор. Хас хос ахсын дууш, туалет баар. Кииҥҥэ барыта 59 киһи, сүрүннээн мэдиссиинэ орто уонна алын сүһүөх исписэлиистэрэ, үлэлииллэр. 

Толору хааччыллыылаах саҥа дьиэ үлэҕэ киириэҕиттэн, олохтоохтор ахсааннара элбээбит. Урут 30 киһи хабыллар буоллаҕына, билигин социальнай өҥөнөн туһанааччы ахсаана 50 буолбут.  «Уһуннук олоруу» салаатыгар бэйэлэрин көрүнэр, хаамар дьоннор, оттон «Аһымал» салааҕа киһи көрөрүгэр-истэригэр наадыйааччылар ылыллаллар. «Тыын ылыы»  салаатыгар 15 миэстэ баарыгар күнүскү сынньалаҥ тэрийиллэр. Билигин алта киһи сылдьар. 

Саас-сааһынан кэпсээтэххэ, «Тыын ылыы» салаата «Көхтөөх уһун үйэлэнии»  бырагыраама чэрчитинэн үлэлиир. Манна биир сезоҥҥа 28 күн устата 15 киһи сынньанан, сэргэхсийэн тахсар. Бу соторутааҕыта халаантан сэрэхтээх буолуу  дьаһалынан, 12 киһи киирбит.

Кииҥҥэ олорооччулар орто саастара эр дьоҥҥо 70, дьахталларга 77 эбит. Үксүлэрэ  маҥнайгы уонна иккис группалаах инбэлииттэр. Билигин баар дьонтон саамай кырдьаҕастара 93 саастаах, тыыл бэтэрээнэ, саамай эдэрдэрэ 38 саастаах, оҕо сааһыттан кэлээскэлээх инбэлиит. Кинилэр араас улуустартан кэлбиттэр. Билиҥҥитэ Дьокуускайтан, Тааттаттан, Уус Алдантан, Амматтан, Өлүөхүмэттэн, Ленскэйтэн, Чурапчыттан, Булуҥтан уонна Намтан бааллар.

Социальнай өҥөнөн туһанааччылар Үлэ уонна социальнай көмүскэл министиэристибэтин путевкатынан киирэллэр. Маныаха кырдьаҕас, бэйэтин сатаан көрүммэт киһи  аймаҕа эбэтэр чугас киһитэ социальнай көмүскэл  управлениетыгар сайабылыанньа киллэрэр. Управление исписэлиистэрэ тустаах докумуоннары толорон баран, министиэристибэ көрүүтүгэр ыыталлар. Онно хамыыһыйа кырдьаҕаһы ханнык сиргэ (кырдьаҕастар дьиэлэригэр, геронтологическэй кииҥҥэ) олохтуур туһунан быһаарыыны ылар эбит. 

Быйыл от ыйыттан сокуоҥҥа уларыйыы киирэн, ирдэбил кытаатар буолбут. Ол курдук, кырдьаҕастар дьиэлэригэр эбэтэр геронтологическэй кииҥҥэ киирэр кырдьаҕас оҕото элимиэн төлүүр эбээһинэстэниэҕэ. Хас биирдии түбэлтэҕэ чинчийии ыытыллыаҕа. Өскөтүн оҕо бэйэтэ ыарахан балаһыанньалаах, инбэлиит эбэтэр дьиэтэ-уота эппиэттэспэт буоллаҕына эрэ, ити эбэһээтэлистибэттэн төлөрүйүөхтээх. Дьиҥинэн, итинник ирдэбил билигин даҕаны көрүллэр. Судаарыстыба харалтатыгар үксүн соҕотох, оҕото-уруута суох, тулаайах кырдьаҕастар киирэллэр. Быйылгыттан сокуоҥҥа уларыйыы киирэн, Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын төрөппүттэрэ уочарата суох ылыллар буолбуттар. 

Киин социальнай хайысхалаах тэрилтэ буолан, ыстаатынан биир терапевт быраастаах. Кини сүрүн идэтинэн гериатр буолан, олус табыгастаах диир  дириэктэр. Олохтоох ыарыйдаҕына киин балыыһаттан көмө көрдүүллэр. Үһүс нүөмэрдээх өрөспүүбүлүкэтээҕи килиниичэскэй балыыһаны, гериатрическай сулууспаны кытары сөбүлэҥ түһэрсэн үлэлииллэр, «Чэбдик» бырагырааманан онлайн киэбинэн сүбэ-ама ылаллар. Бу бырагыраамаҕа доруобуйа туругун, чинчийиилэр түмүктэрин киллэрэллэр, онон ханнык баҕарар доруобуйа харыстабылын тэрилтэтэ тустаах киһи (кырдьаҕас) туругун кумааҕынан буолбакка, биир тиһигинэн билсэр.

Быйылгыттан «Итэҕэл тэтимэ» («Ритм доверия») диэн бырайыак киллэриллэн, эмчиттэр күн устата кырдьаҕастар хааннарын баттааһына уонна сүрэхтэрин тэбиитэ төһө уларыйарын кэтээн көрөллөр.

Ити курдук, тулаайах кырдьаҕастар кыһалҕата суох, этэҥҥэ олороллорун туһугар анаммыт тэрээһиннэр тиһигин быспакка ыытыллаллар. Онуоха үтүө көмөһүттэр эмиэ кыттыһаллар. Холобур, киин олохтоохторо Скандинавскай хаамыыга уонна үҥкүүгэ Родион Никитин дьарыктыырын олус сөбүлүүллэр.

Дьиэ кэргэн экэниэмикэтин өйөөһүн сыла

Салгыы улуустааҕы социальнай көмүскэл управлениетыгар ыалдьыттаатыбыт. Манна улуус баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччы Егор Протопопов уонна улуустааҕы социальнай көмүскэл управлениетын салайааччы Людмила Петрова көрүстүлэр. 

Нам өрөспүүбүкэ тэтимнээхтик сайдар улууһа буолар, онуоха киин куораттан чугаһа эмиэ сабыдыаллыыр эбит. Улуус нэһилиэнньэтин ахсаана  25 тыһыынча кэриҥэ киһи. Олор истэригэр тыыл бэтэрээннэрэ, сэрии сылларын оҕолоро итиэннэ Ленинград блокадатын кыттыылааҕа Елена Давыдовна Ушницкая бааллар. Элбэх оҕолоох ыаллар ахсааннара элбиир, билиҥҥи туругунан, барыта  2,5 тыһыынча кэриҥэ элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн баар.

Улуус дьаһалтата Үлэ уонна социальнай көмүскэл министиэристибэтин кытары ыкса үлэлиир. Ол курдук, оҕо төрөөһүнүн үрдэтиигэ, дьадайыыны намтатарга тосхоллоох үлэлэри тэрийэллэр. Социальнай хантараахтары түһэрсэргэ, аадырыстаах көмөнү оҥорорго, чааһынай ыаллар дьиэлэрин киин хочуолунайга, гааска холбуурга, көхтөөх уһун үйэлэнии бырагырааматыгар, Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйөөһүҥҥэ тустаах дьаһаллары былаан быһыытынан ыыталлар.

Хас биирдии нэһилиэк уһуйааныгар уонна оскуолатыгар настаабынньыктар сыһыарыллан, билиилэрин-көрүүлэрин, уопуттарын атастаһаллар. Уопсастыбаннай тэрилтэлэри: бэтэрээннэр сэбиэттэрин, Бүтүн Арассыыйатааҕы инбэлииттэр, истибэттэр, көрбөттөр түмсүүлэрин кытары ыкса ситимнээх үлэ барар. 

Улуус аҕа баһылыгын Юрий Слепцов дьаһалынан, быйылгы сыл улууска Дьиэ кэргэн экэниэмикэтин өйөөһүн сылынан биллэриллибит. Итинник дьаһал хас биирдии ыал, дьиэ кэргэн кэтэх хаһаайыстыбалаах, чөл астаах-үөллээх, үлэлээх-хамнастаах, бигэ тирэхтээх буолуохтаах диэн сыалтан ылыллыбыт. Онуоха тустаах үлэ 2020 сылтан саҕаламмыт. Холобур, хас биирдии нэһилиэккэ түргэнник ситэр салааны сайыннарыыга сайаапка хомуйуллан,  сибиинньэ, куурусса, кус, хаас атыылаһыллар, онуоха ороскуот 40 %-нын улуус уонна нэһилиэк дьаһалталара толуйаллар.

Үбүлүөйдээх дьиэ кэргэттэри чиэстээһин үтүө үгэскэ кубулуйбут. Сүүс сүүстэриттэн өйөнсөн, өр сылларга олорбут ыалларга харчынан көмө оҥоһуллар. 50 сыл бииргэ олорбуттарга 50 тыһыынча солкуобай харчы сууммалаах сэртипикээт туттарыллар. Ити курдук саас уонна сайын, Дьиэ кэргэн күнүгэр  10-нуу, 15-тии дьиэ кэргэн чиэстэнэр.

«Дьиэ кэргэттэр биригээдэлэрин өйөөһүн» бырайыагынан сайыҥҥы өттүгэр оҕолору үлэҕэ-хамнаска кытыннарар тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр улуустан харчы көрүллэр. Ол үбүлээһини кинилэр оҕолору хамнастыырга,  аһаталларыгар, сынньалаҥы тэрийэллэригэр туһаналлар.

Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэрин өйөөһүҥҥэ  улуус баһылыгын салайыытынан үлэлиир хамыыһыйа тэриллибит. Хамыыһыйаҕа улуус, нэһилиэк дьаһалталарын сэргэ, «Ийэ дойдуну көмүскээччилэр пуондаларын», социальнай көмүскэл управлениетын о.д.а. исписэлиистэрэ киирэннэр, ыытыллар үлэ барыта биир ситимнэммит. 

Сааскы көмүөл ааһар кэмигэр сэрэхтээх буолуу дьаһалларын тэрийэр үлэҕэ Нам өрөспүүбүлүкэ инники кирбиитигэр сылдьар улуус буоларын бэлиэтээтилэр. Ол курдук, былырыыҥҥыттан халаантан эмсэҕэлээбиттэргэ төлөбүрү анааһыҥҥа Үлэ уонна социальнай көмүскэл министиэристибэтэ боломуочуйалаах. Маннык төлөбүрү аныыр туһунан быһаарыыны суһал ыстаап ылынар, хас биирдии эмсэҕэлээбит дьиэ кэргэн докумуоннарын толорон, төлөбүрү анааһыҥҥа үлэлэһэр. Улууска бу салааҕа уопут баар буолан, былырыын Өймөкөөҥҥө буолбут улахан халааҥҥа дьаһалта үлэһиттэрэ тиийэннэр, миэстэтигэр улахан көмөнү оҥорбуттар.

Өйөбүл биир улахан көрүҥэ – социальнай хантараах. Бу хайысхаҕа быйыл  91 кубуота көрүллүбүт. Санатан эттэххэ,  өйөбүл бу дьаһала олоххо 2011 с. киллэриллибитэ. Ол кэмтэн кэҥээн, улаатан билигин бэйэ дьарыктаахтар, урбаанньыттар, үлэ көрдөөччүлэр, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарааччылар, олох араас ыарахан балаһыанньатыгар түбэспиттэр о.д.а. туһанан, үлэни-хамнаһы тэринэллэр. 

2023 сылтан улууска кырдьаҕастары уонна инбэлииттэри уһун болдьоххо көрүүгэ-истиигэ пилотнай бырайыак олоххо киирбит. Билигин 28 анал үөрэҕи ааспыт көмөлөһөөччү 47 киһиэхэ илии-атах буолар. Туһанааччылар испииһэктэрин улуус киин балыыһата биэрэр. Ону сэргэ, дьон бэйэтэ сайабылыанньанан биллэрэр. Социальнай көмүскэл управлениета  бу өҥөнү оҥоруу сорох чааһын кэммиэрчэскэйэ суох сиэктэргэ биэрэн,  «Лебедь»  аһымал пуондата тутаах көмөлөһөөччү буолбут. 

Куба араҥаччылыыр  

Салгыы «Лебедь» аһымал пуондатыгар ыалдьыттаатыбыт. Пуонда Нам улууһун үөрэҕириигэ управлениетын исписэлиистэрин көҕүлээһининэн, 2015 сылтан үлэлиир. Доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорго, олох араас ыарахаттарыгар түбэспит оҕолордоох дьиэ кэргэттэргэ, кырдьаҕастарга хайдах көмөлөһөллөрүн туһунан аһымал пуондатын дириэктэрэ Мария  Дьяконова маннык кэпсээтэ:

--  Быйыл үлэлээбиппит номнуо 11-с сылбыт. 2015 с. төрдүө буолан, «Лебедь» аһымал пуондатын арыйбыппыт. Бары улуустааҕы үөрэх управлениетыгар үлэлиирбит, мин отдел салайааччыта этим. Ити сылларга инбэлиит уонна доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолор ахсааннара биллэрдик элбээбитэ. Кинилэргэ көмөнү оҥорор граннары туһанарга кэммиэрчэскэйэ суох социальнай тэрилтэ баар буолуохтааҕын туһунан билбиппит.  Оҕолорго уонна төрөппүттэргэ методическай өҥөнү оҥорор, оҕолор социальнай адаптацияны ааһалларыгар көмөлөһөр соругу туруорунан, юрист наймылаһан, пуондабытын эрэгистирээссийэлэппиппит.

Бэлиэбитинэн уонна ааппытынан кубаны тоҕо талбыппытын быһаардахха, улууспут гиэрбэтэ куба ойуулаах. Онон бу улуу көтөр оҕолорбутун, дьоммутун-сэргэбитин араҥаччылыы сырыттын диэн санаабыппыт.

Тэриллибит сылбытыгар, Кырасдааныскай көҕүлээһин департаменын көмөтүнэн, кэриэксийэлиир-сайыннарар кэбиниэти арыйбыппыт. Логопед, психолог курдук исписэлиистэр оҕолорго босхо көмө оҥороллор. Кыһыныгар биирдиилээн дьарыктар буоллахтарына, сайыҥҥы кэмҥэ инклюзивнай лааҕыр үлэлиир. Намнааҕы педагогическай кэллиэс баазатыгар 12-тэн 16 саастарыгар диэри оҕолор хоно сытан дьарыктаналлар, кырачааннар күнүскү өттүгэр сылдьаллар. Бу салааҕа ылсарбытыгар бастаан Дьокуускай куораттааҕы «Аһымал» пуонда өйөөбүтэ, сүбэ-ама биэрбитэ.

2022 сылтан Үлэ уонна социальнай көмүскэл министиэристибэтин өйөбүлүнэн «Дьиэҕэ социальнай хааччыйыы» бырайыагы киллэрбиппит, онон кырдьаҕас дьону дьиэлэригэр көрөбүт-исэбит. Министиэристибэ сэртипикээтинэн сыллата 39-40 киһини өйүүбүт, сэттэ нэһилиэккэ 13 киһи ыстаатынан үлэлиир. Бу бырайыагынан биһиги эрэгийиэммитин сэргэ Волгоград, Свердловскай уобаластар, Алтай, Башкортостан өрөспүүбүлүкэлэрэ, Ямал-Ненец аптаныамынай уокуруга үлэлииллэр.

Быйыл Тимченко пуондатынан «Кырдьыы үөрүүтэ» бырайыакка пилотнай былаһаакка буоллубут. Тустаах гранынан кырдьаҕастар реабилитацияны ааһалларыгар тиэхиньиичэскэй сириэстибэлэри (анал ороннору, торуоскалары, биотуалеттары о.д.а) бу сайыҥҥыттан биэрэн саҕалыахпыт.

Үтүө көмөһүттэри үөрэтэбит, педагогтарга идэни үрдэтиини тэрийэбит, араас үөрэтэр, сырдатар аахсыйалары, тэрээһиннэри ыытабыт. Бэйэбитин «көстүбэт фронт байыастарабыт» дэнэбит, «Үтүөнү инники кэскилбит туһугар» луоһуну тутуһабыт.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыска: Ааптар түһэриилэрэ.