Уопсастыба

Бу дьон хас биирдиилэрэ ураты дьарыктаахтар. Бүгүн мин кинилэртэн ойо тутан, кулун тутар 6 күнүгэр 85 сааһын томточчу туолбут Иван Егорович Алексеев-Хомус Уйбаан туһунан сэһэргиэхпин баҕарабын.

Норуотугар ууммут бэлэҕэ

Хомус Уйбаан туһунан сурулунна ини, суруллубата ини! Кини бэйэлээх, чахчы да, Аан дойду бүтүннүүтэ билинэр, сүгүрүйэр киһитэ буоллаҕа. Ити эрээри, киһибин олох да билбэт эбиппин... Кини сытар ынаҕы туруорбат дэнэр сэмэй дьонтон биирдэстэрэ. Ханна да араатардаан айдаара сылдьарын, халыҥ хамаанда иннигэр хаамыталыырын көрбөтөх эбиппин. Өрүү дьон кэннигэр саһа сатыы сылдьар курдук. Ол курдук, оҥорбута-туппута бу дьэндэйэн турар диирим да суох. Ол иһин мин судургутук хомус диэн үтүөкэннээх тэрил саха балаҕанын ханнык эрэ муннугар, долборукка ууруллан баран умнуллан хаалбытын булан таһааран, ыччаттары ымсыырдан кыым оҕотун сахпыт, хомус дьүрүлгэнигэр умсугуппут бастакы хараҥаччы буоллаҕа диэн эрэ сыаналаан өйдүүрүм...

– Сахалар «үрдүк өй Аар Айыылартан, өркөн өй өбүгэлэртэн кэлэр» диэн өйдөбүлү үйэтиппиттэрэ. Онон өй-санаа уруттуур, олор сааһылананнар оннуларын-туойдарын буллахтарына, толкуй ситимин сиэтэллэр уонна айанныыр аартыктарын аанын аһаллар, – диэн суруйбута Хомус түмэлин бастакы дириэктэрэ, философия билимин дуоктара, бэрэпиэссэр Константин Уткин-Нүһүлгэн.
Бу этииттэн сиэттэрэн анал литэрэтиирэни хомуска сыһыаран арыйан көрдөххө, били, үөрэх кинигэлэригэр ааттарын эрэ билсэн ааспыт араас омуктар улуу бөлөһүөктэрэ элбэҕи да эппит-тыыммыт эбиттэр! Онон хомуспут дириҥ философиялаах эбит! Хомуспут былыргы үйэтээҕи устуоруйалаах эбит! Былыргы сахалар тимирдээх сымара таастары өрүстэр кытылларыттан, эбэтэр хайалар тэллэхтэриттэн хаһан таһаараннар, анал уһаарар оһохтору оҥостоннор, хас да түүннээх күнү быһа күөртээн күпсүйэн, уһааран, уулларан, эллээн ылбыт ыраас ыстаалларыттан уһанан-чочуйан, хомуһу ыллаталлара эбитэ үһү! Ити кэми Саха сиригэр 1,5 тыһыынча сыллар алтыһыылара да буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар.
Хомус мифологиялаах дииллэр, ону биһиги олоҥхолорбутуттан булан ылабыт. «Уус төрдүгэр итэҕэл төһө ыраахтан кэлбитэ биллибэт. Хомуһуннаах хомус туһунан өйгө-санааҕа иҥмит үгэс, бэл, билиҥҥэ диэри тыл номоҕор ахтылла сылдьар. Хомус социологиялаах диэн быһаччы этиллибэт эрээри, хомус уустара өйдүүн-санаалыын атын түмсүүлэртэн уратылаахтара биллэр. Бу бэйэтэ ураты уйан эйгэ», – диэбитэ Нүһүлгэн. Ону таһынан «Биһиги хомуспут биирдиилээн эбэтэр бөлөхтөөн таһымтан социальнай феномен быһыытынан национальнай ураты буоларынан аан дойду билиниитин таһымыгар дабайан таҕыста», -- диэн эбэн суруйбута баар.
Хомус Уйбаан дьэ, ити айылаах билиини-көрүүнү билим таһымыгар үөрэтэн, ырытан, эллээн таһааран, норуотугар бэлэх ууммут эбит, Аан дойдуга хомус эйгэтэ диэн кэнсиэпсийэни оҥорон таһаарбыт эбит! Ол иһин мин кинини дьээбэлээммин: «Аан дойду бэрэсидьиэнэҕин», – диэччибин. Онтум баара, кырдьык, «Почетный президент Международного общества хомуса (Трумп)» диэн дастабырыанньалаах эбит!

Аан дойдутааҕы кэнгириэстэр

Хомус (варган) муусукатын аан дойдутааҕы кэнгириэһэ бастаан 1984 с. АХШ Айова Сити куоратыгар отучча эрэ киһи кыттааччылаах ыытыллыбыта. Ити кэнгириэһи тэрийбит Фредерик Крейн уонна Иван Алексеев-Хомус Уйбаан иккис кэнгириэһи Саха Сиригэр ыытарга сүбэлэһэннэр, 1991 с. бэс ыйын 20 күнүгэр Дьокуускайга арыллыбыта. Онтон ыла Саха Сирин хомус (варган) аан дойдутааҕы киининэн билинэр буолбуттара!
Сэттис кэнгириэс эмиэ Дьокуускайга уонна Бүлүү ыһыаҕар сөп түбэһиннэрэн, 2011 с. ыытыллыбыта. Бүлүүлэр Аан дойду араас уһуктарыттан кэлбит ыалдьыттарын Дьокуускайтан сөмөлүөтүнэн илдьэн, ыһыахтарыгар ыалдьыттаппыттара, тыһыынча хомусчуту таһааран оонньотон сөхтөрбүттэрэ! Дьэ, ол сырыыга омук ааттаахтара биһиги Уйбааммытын хайдах курдук ытыктыылларын, сүгүрүйэллэрин көрөн сөхпүтүм!
Иван Егоровиһы киһи быһыытынан билэрим да аҕыйах эбит. Маҥнай үбүлүөйдээх-өрөгөйдөөх күннэригэр ыытыллар тэрээһиннэргэ, биир дойдулааҕа буоламмын, мааны остуолларыгар ыҥырылламмын кини киһи үрдүк аатыгар этиллэр-тыыныллар истиҥ үтүө өйдөбүллэри истэммин иҥэриннэҕим дии. Биирдэ эмит даачабар тиийэн ыалдьыттаан, Сэргэлээх Эбэ Хотун эрэһэ долгуннарыгар мас тыынан устан дьаарбайааччыбыт. Онно да, сынньана сылдьан тугу бөлөһүөктүөхпүтүй? Күннээҕинэн, айылҕаны кэрэхсээһинтэн атыны кэпсэппэт буоллахпыт дии...
Дьикти киһи бэл, даачата саха устуоруйатын сүгэн, былыргы уус оҥорбут кырыылаах тоһоҕолорунан хам сааллан турар араас кээмэйдээх «булумньу» мастарынан таҥыллыбыт! Ол курдук, Мэҥэ кулубатын уола, ааспыт үйэ саҥатыгар күбүрүнээтэр суруксута Николай Соловьев дьиэтин күүлэтин маһа, Покровскайга Нестор Каландарашвили этэрээтин дьоно хонон ааспыт, кэлин милииссийэ дьиэтэ буолбут тутуу муостатын маһа туһаныллан тураллар...

Дириҥ даҕаны, үрдүк даҕаны!

Соторутааҕыта Иван Егорович дьиэтигэр ыҥыран: «Дьэ, билим үлэтигэр кыттыһар буоллуҥ. Урут араадьыйаҕа, тэлэбиидиэнньийэҕэ үлэлээбит киһи, мин суруйан биэрбит этиилэрбин кэпсэтэ олорор киһи курдук саҥаран биэриэхтээххин», – диэтэ. «Ийэ тыл иһиллэр кэрэтэ: саҥарыы үгэһэ» уонна «Саха алпаабыта» диэн кинигэлэрин куустаран кэбистэ...
Көмөлөһөөччүтэ, эмиэ дьикти ааттаах, Саха киинэтин сүрүннүүр эдэр киһи кэлиэр диэри арааһы сэһэргэстибит. Оҕо сааспытын да ахтыстыбыт, «ньолобуой» кылааска үөрэнэ сылдьыбыппытыгар, миигин «учуутал эдьиийдээх, ол аата кыанар эбит» диэн интэринээттэн таһааран кэбиспиттэрин кэпсээтим. Онуоха Иван Егорович:
– Ол «ньолобуойга» мин иккис сылбар хаалларыллан турабын, ийэбэр кырылас «2» сыаналаах таабылбын аҕалан биэрбиппэр: «Чэ, таайгар Сүөдэргэ сирдьит буола сылдьыаҕыҥ», – диэбитэ. Хараҕа суох таайбын сиэтэ сылдьар саамай сүрэҕэлдьиир үлэм этэ, ол иһин эрэ нөҥүө сылыгар кылааспын тахсыбытым, – диэн сэһэннээх киһи буолла.
Дьэ санаан да көрдөххө, билим дуоктара, акадьыамык, бэрэпиэссэр буолуор диэри хайдахтаах курдук дьулуурдаах, унньуктаах үлэни көрсүбүтэ буолуой!.. Саха тылын дорҕоон таһымыгар имитэн-хомутан дьарыктаммыта 55 сыл буола охсубутун, киһи тыла буукубаны саҥаран таһаарарыгар ханан-тугунан имиллэн тахсарын эҥин миэхэ өйдөтө сатаата да, мэлийдим. Көмөлөһөччүтэ кэлбитигэр, миигин бэлэм суругу аахтаран уһуллулар.
– Түүр тылыгар сингармонизм (дорҕоон дьүөрэлэһиитэ) сүрүн көстүү. Ол саха тылыгар былыргы тыл туттуллуутун уратытын көрдөрөр туруктаах. Ону маннык эспэримиэннээн эрэ быһаарыахха сөп, кулгааҕынан кыайан быһаарыллыбат. Галимзян Шараф 1928 с. «Татаар тылын диэрийэр бүтэй дорҕоонноро» үлэтигэр “пограничные сигналы” диэн быһаарыытыгар тирэҕирэн, улуу фонолог Н.С. Трубецкой саҥарыыны чинчийии түөрүйэтигэр туһаммыта. Ону кэлиҥҥи түүр тылын үөрэхтээхтэрэ алҕастаах диэн мөккүспүттэрэ (евроцентризм түүр тылын чинчийиигэ табыгаһа суоҕун бэлиэтээбиттэрэ). Холобур, бу эн «өрө өргөйөр» диэн этиини саҥараргар кэккэлэһэр дорҕоонноро бэйэ-бэйэлэригэр хардарыта дьайсыыларыгар, дэгэт үөскэтэн, сахалыы этии уран суолтатын үөскэппиккин, – диир Иван Егорович.
Оо, убайым барахсан, саха норуота таптаан, ытыктаан Хомус Уйбаан диэн ааттыыр киһитэ, дириҥҥин даҕаны, үрдүккүн даҕаны! Саха тылын чинчийиигэ алта монографияны, 300-тэн тахса билим үлэтин, хомус түөрүйэтигэр үс монографияны, ону таһынан кинигэ бөҕөнү суруйбут киһи буоллаҕа дии! Саха барахсан үйэлэр түгэхтэриттэн иитийэхтэнэн кэлбит ураты култуурата сайыннарыллан, ХОМУС, ЫҺЫАХ, ОЛОҤХО нөҥүө тыктарыллан, дириҥ философияланан, сонун өйүнэн-санаанан кынаттанан, Аан дойду култууратын кытары дьүөрэлэһэн, араас дойдулар судаарыстыбаларын кытта эҥэрдэһэргэ ураты үрдүк аналы да сүгэр кыахтанан эрэр эбээт!

Николай Крылов, суруналыыс.

Хаартыска: ааптар архыыбыттан.