Уопсастыба

80 сыллааҕыта
Раиса Маевна суругу ааҕан баран, аадырыстаммыт киһитин төрөппүт кыыһыгар, Уус Маайа бөһүөлэгэр олорор Надежда Прокопьеваҕа быйыл саас, кулун тутарга, биэрбит. Дьэ ол суругу Надежда Еремеевна бу күннэргэ биһиэхэ аҕалан көрдөрдө. Суругу 1945 сыллаахха, атырдьах ыйын 23 күнүгэр Эдьээн олохтооҕо Пантелеймон Прокопьев суруйбут. Ону хайдах баарынан, тугун да уларыппакка, биэрэбит.

«Авиа-почтой. Полевая почта № 92118-к
Прокопьеву Еремею Гаврильевичу.
Якутская АССР, Усть-Майя. Эжан.

Уважаемые Еремей и Давид здравстуйте, привет!
Еремей, ыам ыйын 17 күнүнээҕи суруккун туттум. Суруйар сонун соччо суох. Туох барыта уруккутун курдук. Быйыл куоракка оҕо бөҕө киирдэ. Күптэн, Эдьээнтэн уонча буоллулар быһыылаах, өссө да киирэллэр. Ньукулаас эмиэ киирдэ. Дьон-сэргэ бары үчүгэйдик олороллор. Соччо ыалдьыы суох. Варвара куоракка хараҕын эмтэтэ киирбитэ, истибиккит буолуо. Николай Владимирович куоракка олорор. Кэргэннээх, оҕоломмут.
Эһиги кэннигититтэн быйыл 15/VI А...р Хаанньа, Василий Петрович трудовой фроҥҥа барбыттара. Байбачык, Томполлоон Мэхээлэ куораттан төннүбүттэрэ. Председатель правления Адамов Р. П., счетовод правления, председатель солбуйааччыта, нассовет предс. Прокопьев Н.А. Онон Николай үс должностаах. Продавец Дьячковский Аф. Прок. Фронтан Миронов Дмитрий Иванович кэлбитэ, «Слава» I-й степени орденнаах, «За отвагу» медаллаах, «Гвардия» значоктаах, өссө биир «За боевые заслуги» дуу, ханнык дуу медаль кэлиэхтээх үһү. Павлов Аф. Дм. саас Тула городка госпитальга сытан суруйбута кэлбитэ. Сытан да буолбатах, бааһа оһон кухня үлэһитэ (масчыта) буола сылдьар үһү. Ол киһи сотору кэлэрэ буолуо. Уонна эйигин кытары тэҥҥэ барбыт уолаттартан суруктар бааллар. Сенька сураҕа куһаҕаннык иһиллэр. Ийэтэ истэ илик үһү. Иһиттэр туох буолара биллибэт. Сенька туһунан чуолкайдык миэхэ суруй.
Быйыл кус үгүс. Онон урут куобахтыыр Куоҕастаахпытыгар аны кустуубун. Уонтан оттукка тиийэ өлөрөбүн. Куобах адьас суох. От быйыл аанньа үүммэтэ, от плана туолбат. Бурдук да аанньата суох. Хортуоппуй куһаҕан.
Суруйан бүттүм. Бадаҕа эһиги истибиккитин суруйдум быһыылаах. Давидтыын иккиэн ааҕыҥ. Син-биир иккиэҥҥитигэр суруйбут кэриэтэ.
С приветом Пантелеймон Прокопьев. 23 августа 1945 года.
Хайаҕа урукку дьиэбитигэр кус сиэн баран, чаайдаары».

Сыаната биллибэт
Бу сурук уонна аҕатын туһунан Надежда Еремеевна маннык кэпсээтэ:
– Суругу суруйбут Пантелеймон Прокопьев туһунан мин тугу билбэт-истибэт этим, арааһа, эрдэ олохтон барбыт эбэтэр атын сиргэ баран олохсуйбут киһи быһыылаах. Эдьээн кырдьаҕастарыттан ыйыталаһан билбитим диэн, аҕабыттан биир-икки сыл балыс уонна араспаанньалара бииринэн сылыктаатахха, аймахтыылар эбит. Эдьээҥҥэ Прокопьевтар халыҥ аймахтар. Оттон суругу өр сылларга уура сылдьыбыт Анна Афанасьевна Павлова ити сурукка Тула госпиталыгар сытара ахтыллыбыт Афанасий Дмитриевич Павлов төрөппүт кыыһа буолар. Сыыспат буоллахпына, ытык кырдьаҕас иллэрээ сыл, 80 сааһыгар өлбүтэ. Сурук киниэхэ хайдах тиксибитин туһунан сэрэйэн эттэххэ, аҕатын туһунан ахтылларын иһин, кини ийэтэ эбэтэр бэйэтэ көрдөөн ылан, кэриэстээн илдьэ сылдьыбыт буолуохтарын сөп...
Онон бу сурук аҥардас миэхэ эрэ сыһыаннаах, миэхэ эрэ күндү буолбатах. 1945 сыллааҕы Эдьээн нэһилиэгин олоҕун-дьаһаҕын, дьонун-сэргэтин, холкуоһу кимнээх салайалларын, кимнээх сэриигэ сылдьалларын, онтон кэлбиттэрин, эдэр ыччаттартан кимнээх Дьокуускайга үөрэнэ биитэр үлэлии барбыттарын, от-бурдук төһө үүммүтүн, кус-хаас төһө баарын-суоҕун туһунан сэһэргиир буолан, нэһилиэк устуоруйатын сырдатыыга олус улахан суолталаах докумуон буолар. Маны оччолорго 18 саастаах саллаат аҕам тутан баран төһө эрэ үөрдэ-көттө, доҕоро Давиды кытары аахтахтара дии санаатахпына, бэркэ долгуйабын.

Аҕабар эппэтэх тылларым...
– Аҕам 1967 сыллаахха, мин үс аҥаар саастаахпар өлбүтэ. Онон, кини туһунан тугу даҕаны өйдөөбөппүн. Арай, биир маннык өйбүттэн-сүрэхпиттэн арахпат көстүү баар: хачыаллыы олоробун (хос ааныгар саайыллыбыт хачыал быһыылаах), дьиэбит аана аһылларын кытары таһырдьаттан үп-үрүҥ туман өрүкүйэн киирэр, ол быыһынан биир хара таҥастаах киһи киирэн кэлэр уонна миигин хонноҕум анныттан көтөҕөн ылан, туох эрэ диэн эйэҕэстик саҥара-саҥара, өрүтэ анньыалыыр. Иккиэн күлэбит, биһиги саҕа дьоллоох суох... Ол аҕам буолуохтаах, уонна киниттэн атын ким миигин оннук атаахтатыай? Оччолорго Уус Маайа бөһүөлэгэр олорбуппут. 1970-с сыллардаахха, улууспут киинэ Солнечнайга көһөрүллэн, ийэм үлэтинэн онно көспүппүт. Оскуоланы Солнечнайга бүтэрбитим.
Хомойуох иһин, аҕабыттан ордубут хаартыска, докумуон диэн ахсааннаах, сэрэйдэххэ, сиртэн сиргэ, дьиэттэн дьиэҕэ көһүү мучумааныгар сүттэхтэрэ буолуо. Инньэ гынан, бу кэлин сааһыран баран, аймахтарбыттан, аҕам бииргэ төрөөбүттэрин оҕолоруттан син ону-маны буллум.

Ити сурукка ахтыллар Давид Павловы кытары аҕам эт саастыы, иккиэн Эдьээн уолаттара уонна 1926 сыллаах төрүөхтэр. Ааллаах Үүн байаҥкамаатынан 1944 сыллаахха атырдьах ыйыгар иккиэн бииргэ ыҥырыллан, Забайкальетааҕы байыаннай уокурукка, 1913-с артиллерийскай полкаҕа сулууспалаабыттар. Дьоппуон милитаристарын утары сэрии саҕаламмытыгар, Манчжурияҕа киирэн, Хинганы туораан, Чанчунь куораты босхолоспуттар, иккиэн «Японияны кыайыы иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыттар, аҕам эҥкилэ суох туйгун сулууспатын иһин «Сэбиэскэй Аармыйа уонна флот XXX сыла» мэтээлинэн бэлиэтэммит. Ол туһунан Давид Никитич ахтыыта улуус хаһыатыгар 1995 с. тахсыбыта, аҕам туһунан бэрт үчүгэйдик ахтыбыт этэ.
Аармыйаттан эмиэ иккиэн бииргэ 1950 с. кэлбиттэр. Давид Павлов аармыйаҕа ылбыт идэтинэн сааһын тухары буоста сибээһигэр үлэлээбитэ, Эдьээҥҥэ олорон, 2011 с. өлбүтэ.

Мин аҕам аармыйаттан кэлээт, Уус Маайатааҕы ойуур хаһаайыстыбатыгар иниспиэктэрдээбитэ, 1952-1955 сс. Дьокуускайдааҕы ойуур тиэхиньикуумугар үөрэммитэ. Икки сыл Тааттаҕа улууһугар үлэлээн баран, дойдутугар кэлэн бастаан лесничэйдээбитэ, 1959 сылтан ойуур хаһаайыстыбатын салайбыта. Эмэ сылдьыбыт ыарахан ыарыыттан 1967 с. бэс ыйын 13 күнүгэр өлбүтэ.
Улуустааҕы архыыпка үлэлии сылдьаммын, 2016 с., улуус оччотооҕу докумуоннарыгар аҕам туһунан чахчылары булбутум. Олоххо көхтөөх позициялаах, бырантабыык киһи быһыытынан, аҕам хомуньуус эбит, ССКП райкуомун чилиэнинэн, учаастактааҕы быыбар хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн талыллан үтүө суобастаахтык үлэлээбит. Нууччалыы тылынан тахсар, сахалыы биир балаһалаах «Знамя коммунизма» хаһыат 1950-1960 сс. таһаарыыларыгар ойуур, тулалыыр эйгэ харыстабылын туһунан нэһилиэнньэҕэ өйдөтөр-сырдатар итиэннэ тэрилтэтин үлэтин-хамнаһын туһунан кэпсиир балачча элбэх ыстатыйаны суруйан таһаартарбыт. Быһата, кыра холкуостар бөдөҥсүйэр, сир баайын хостооһун үлэтэ кэҥиир, оробуочай бөһүөлэктэр тутуллар кэмнэригэр маһы кэрдии, тутуу маһын бэлэмнээһин айылҕаҕа охсуута суох уонна сокуон иһинэн буоларын туһугар бары күүһүн ууран үлэлээбит.

Уус Маайа улууһун дьоно-сэргэтэ, Эдьээн эбэҥки национальнай нэһилиэгин олохтоохторо аҕабын, бырантабыык, хомуньуус, баай хара тыаны, тулалыыр айылҕаны араҥаччылааһыҥҥа олоҕун анаабыт Еремей Гаврильевич Прокопьевы умнубаттар, кини туһунан истиҥ-иһирэх тылынан ахталлар.

Хаартыскалар: Надежда Прокопьева архыыбыттан.