Олунньу 25 күнүгэр Ил Тү­мэҥҥэ Өлүөнэ муостатын тутуу боппуруостарын бырабыыталыстыба чааһыгар көрдүлэр. Мунньаҕы иилээн-саҕалаан спикер Петр Гоголев уонна экономика, инвестиция уонна бырамыысыланнас бэлиитикэтин сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Павел Петров ыыттылар. Өрөспүүбүлүкэ «Группа ВИС» уонна «Ростеха» хампаанньаны кытта концессионнай сөбүлэҥи олунньу 13 күнүгэр түһэрсибитэ. Бу хампаанньалар муоста тутуутун үбүлүүргэ докумуоҥҥа илии баттаан, бырайыактыыр үлэ номнуо саҕаламмыт. Сүрүн дакылааты Саха өрөспүүбүлүкэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Кирилл Бычков оҥордо. Кини этэринэн, быйылгы сылга чааһынай инвестор үбүлээһининэн бырайыактыыр документация оҥоһуллар. Онтон кэлэр 2021 сылга бырайыак судаарыстыбаннай экспертизаны ааһан, 2021-2025 сылларга муоста тутуллар. Онтон 2025-2044 сыллар муоста толору үлэлиир кэмнэрэ буолаллар. «Муоста инникитин бэдэрээлинэй үбүлээһиҥҥэ көһөр түгэнигэр, муостаны хааччыйыы, көрүү-истии бэдэрээлинэй үптэн таҥыллар буолара биһиэхэ быдан табыгас­таах”, — диэн Кирилл Бычков бэлиэтээтэ.

Үбүлээһин тула мөккүөр

Норуот дьокутааттарын муостаны тутууну үбүлээһин бары харгыстара, эндирдээх боппуруостара долгуттулар. Ол курдук, холобур, муоста тутуллан истэҕин ахсын ороскуотун сабыммат түгэнигэр харчыны хантан ыларбыт, олохтоох бүддьүөт хармааныгар охсуо суоҕа дуо диэн үгүс дьокутаат чопчуласта. Өскөтүн сыана халбаҥныыр түгэнигэр бүддьүөттэн көрүллэр үп төһө бырыһыаны ыларын, итиэннэ муостаны туоруурга сыананы быһыы туһунан ыйыталастылар. Манна Кирилл Бычков сыана бүтэһиктээх суумата экспертиза түмүгэр чопчу биллэр диэн хоруйдаата.

Муостанан сырыы сорохторго төлөбүрдээх

Муостанан сырыы бары чэпчэки ыйаа­һыннаах уонна чааһынай массыыналарга босхо буолуоҕа. Төлөбүр таһаҕас таһар улахан ыйааһыннаах массыыналарга эрэ ууруллуоҕа. Паромунан маннык массыыналар үс бүк сыанаҕа туоруур эбит буоллахтарына, муоста киирдэҕинэ, суол сабыллар кэмигэр үтүрүйсүбэккэ-анньыспакка, муостанан туоруур быдан барыстаах буолара саарбахтаммат.

Муостанан гаас ситимин аһардар кыаллыа дуо?

Бу ыйытыыга Кирилл Бычков сатаммат диэн хоруйдаата. Гаас боруобатын ыытарга туспа технология уонна ураты ирдэбил наада. Биһиги түбэлтэбитигэр муоста бэйэтэ да тутуллара үгүс күчүмэҕэйдээх. Айылҕабыт уратыта муостаҕа хайдах дьайарын өтө көрбүт суох. Маны таһынан, гааһы кытта муостаны ситимниир кутталлааҕын ааһан, өссө элбэх үбү ирдиир.

Олохтоохтор муоста тутуутугар кыттыһыахтара дуо?

Бу үлүгэрдээх сүдү бырайыак элбэх үлэһит илиини ирдиир. Олохтоох дьон манна кыттыһыа дуо диэн ыйытыы үгүс урбаанньыты үүйэ-хаайа тутар. Кирилл Бычков этэринэн, олохтоох тэрилтэлэр матырыйааллара чэпчэки сыанаҕа миэстэтигэр оҥоһуллар буолан, муоста тутуутугар хото туттуллуо. Холобур, «Якутцемент” тэрилтэ бу бырайыакка кыттыһара, үлэлэһэрэ чопчу биллибитэ. Маны сэргэ, холобур, асфальты олохтоох хампаанньалар хааччыйар кыахтаах буоллахтарына, эгэ эрэ, олохтоох урбаанньыттардыын үлэлэһэрбит табыгастаах диэн бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта эттэ.

Мэҥэ Хаҥалас, Хаҥалас интэриэстэрин тула

Муоста тутуутун туһунан боппуруос, дьиҥин ыллахха, көтөҕүллүбүтэ быданаата. Былыр өбүгэлэрбит ыра санаа оҥостубут да буоллахтарына көҥүл. Оттон чахчы тутуохха сөп эбит ээ диэн санаа киирбититтэн үйэ аҥардаах кэм ааста. 80-90-с сс уонтан тахса барыйаан көрүллүбүт. Онтон саамай табыгастааҕынан Табаҕа буолара оччоттон быһаарыллыбыт. Бэл, Хаҥалас хайатын диэкинэн барыан сөп диэн туруорса сатааччылар бааллара. Суорҕаны хайа да диэки хайа тарт, бастатан туран, муоста уйуктаах, куттала суох уонна табыгастаах сиргэ тутуллара оруннаах. Оннооҕор ханна тутуллар буолбута чопчуламмытын да кэнниттэн, Табаҕаҕа чуолаан ханан ааһара түөрт барыйаантан талыллан, дьэ, бүгүҥҥү күҥҥэ быһаарыыны ааһан, ыра санаабыт баҕа санааҕа кубулуйбута үөрүүлээх. Муостабыт үс биэрэстэлээх, икки балаһалаах буола­ра күүтүллэр. Муостаҕа тиийэр сир 11 биэрэстэни тайыыр. Манна эмиэ күүстээх үлэ ыытыллара былааннанар. Инникитин оробуочайдар кыбаарталларын тэрийии, бэ­лэмнээһин үлэтэ саҕаланар. Норуот дьокутааттара, мантан сиэттэрэн, муоста ааһар сиригэр чугас олорор улуустар интэриэстэрин кө­төхтүлэр. Уҥа биэрэккэ Пав­ловкай, Ороссолуода, Хап­т­чаҕай нэһилиэктэрин сыллата уу ылар адьынаттаах. Өскөтүн муоста тутуллар түгэнигэр кытылы бөҕөргөтүү үлэтэ барыа дуо диэн чопчуластылар. Норуот дьокутааттара муоста тутуутун бары өйүүллэр. Ол эрээри тутуу эндиирдээх боппуруостарын хонтуруолга тутар уонна бырайыак түргэнник уонна хаачыстыбалаахтык олоххо киирэрин ситиһэргэ үлэлэһэр соруктаахтар.

Ирина Ханды